گونه‌ شناسي تمدني جريان ‌هاي فكري معاصر جهان اسلام

تاكنون گونه‌شناسي‌هاي متعددي از جريان‌هاي فكري جهان اسلام صورت گرفته، اما اغلب با رويكرد سياسي يا مذهبي بوده است. اين پژوهش با روش توصيفي- تحليلي و مقايسه‌اي در صدد پاسخ به اين پرسش اصلي است كه از منظر تمدني چه رويكردهاي كلاني را در جريان‌هاي فكري معاصر جهان اسلام مي‌توان شناسايي كرد و ويژگي‌ها و وجوه تمايز اصلي اين رويكردها از يكديگر چيست؟ بنا بر يافته هاي اين پژوهش، سه رويكرد «اسلام‌گراي تمدني» «تمدن‌گراي اسلامي» و «تجددگراي اسلامي» در جريان‌هاي فكري معاصر از يكديگر قابل تمايز است. رويكرد نخست، نقطۀ اتكاي خود را بر اسلام قرار داده و با قرائتي ديني از تمدن به رابطه حداكثري دين و تمدن باور دارد. عامل اصليِ انحطاط تمدن اسلامي را دوري از دين و راه احياي آن ‌را در بازگشت به دين دانسته و در مواجهه با تمدن غرب، رويكردي منفي و انتقادي دارد. رويكرد دوم، تلاش مي‌كند با قرائتي دنيوي از دين، زمينۀ ارتباط و ايفاي نقش تمدني آن را فراهم سازد. چرا كه عامل اصلي انحطاط را در نوع انديشۀ ديني و راه احيا را در اصلاح آن و ارائۀ قرائتي اين‌جهاني از دين مي‌داند و در مواجهه با تمدن غرب نيز رويكردي گزينشي-انتقادي بر مي‌گزيند. رويكرد سوم؛ با تمركز بر تجدد، در صدد است با قرائتي مدرن از دين، زمينۀ ارتباط دين و تجدد را به مثابۀ تمدن مدرن فراهم سازد. عامل انحطاط را در ايستايي انديشه و عقل و راه احياي آن را در بازخواني دين بر اساس مولفه‌هاي تجدد مي‌داند و در مواجهه با تمدن غرب ‌رويكرد گزينشي را ترجيح مي‌دهد.