تبيين رابطه ذهن و ماده در فلسفه ملاصدرا و امكان‌سنجي آن در فيزيك كوانتومي بوهم

در اين نوشتار بعد از تبيين ديدگاه ملاصدرا درباره رابطه نفس و بدن، با رويكرد تحليلي توصيفي به بررسي ديدگاه ديويد بوهم در فيزيك مدرن درباره نحوه ارتباط ذهن و مغز مي‌پردازيم. ملاصدرا با استفاده از اصولي مانند حركت جوهري نفس و جسمانيه الحدوث ‌بودن آن، نحوه ارتباط نفس و بدن را روشن مي كند. بوهم نيز براي تبيين ديدگاه علّي خويش از مفاهيمي مانند ميدان‌ ‌پنهان كوانتومي، جهان هولوگرافيك و كليت واحد عالم استفاده مي برد. همان طور كه در نگاه ملاصدرا نفس و بدن مراتب متفاوتي از يك حقيقت واحده‌اند، در نگاه بوهم، ذهن و ماده به عنوان دو ساحت متفاوت از يك كلّيّت واحد و فراگير مطرح شده اند. در فلسفه ملاصدرا تمام عالم خاكي مي تواند حكم بدن نفس تكامل يافته انسان را داشته باشد و نفوس انبيا مي توانند بدون محدوديت در اشيا اثرگذار باشند؛ همچنان‌كه با توجه به ايده هاي بوهم، امكان تأثيرات سريع تر از نور ذهن بر بدن انسان و اشياي خارجي قابل پذيرش است. علاوه بر وجود ابهاماتي در انديشه متافيزيكي بوهم و نتايج آن، به نظر مي رسد ذهني كه بوهم از آن سخن مي‌گويد، تنها ساحتي متفاوت از بدن است نه نفس مجرد فلسفي. اما مكان مند و زمان مند‌نبودن ذهن در ميدان كوانتومي اصلاح‌شده بوهم كه توسط آقايان جمالي و گلشني ارائه شده است، مي تواند در تبيين رابطه ذهن و مغز سودمند باشد و با درنظرگرفتن برخي ملاحظات هم راستا با مباني فكري ملاصدرا مطرح گردد