بازخواني جامعه‌شناسي تاريخيِ روايت شريعتي از تشيّع در دورۀ صفويه

جامعه‌شناسي تاريخي در حوزۀ مطالعات اجتماعي تاريخ ايران، جايگاه ويژه‌اي دارد و ايران به‌عنوان جامعه‌اي با تاريخ دراز‌دامن، يكي از بسترهاي مهم اين سنخ از مطالعات مي‌باشد. در اين مطالعه كه به روش تجزيه و تحليل انتقادي متن انجام شده است، به رويكرد «علي شريعتي» در يكي از مهم‌ترين دوره‌هاي تاريخي جامعۀ ايران، يعني حكومت صفويه پرداخته و تلاش شده است كه مفهوم «روضه‌خواني» را به مثابه يك نهاد اجتماعي جامعه‌ساز مورد كندوكاو جامعه‌شناختي قرار دهد. در اين پژوهش، از منظر انتقادي، تساهل مذهبي صفويه مورد بازبيني و چشم‌انداز شريعتي، مورد نقد قرار گرفته است. نتايج تجزيه و تحليل‌ها در اين مطالعه نشان ‌مي‌دهد شريعتي تساهل اجتماعي -كه داراي زمينه‌هاي ديني هم بوده- را به اشتباه از نقاط ضعف صفويه برمي‌شمارد و كوچ «مسيحيان گرجي» و «ارمني» و توسعۀ اقتصادي در اين دوران را كه مبتني‌بر شبكۀ فعال ارمني/ مسيحي و يهودي بود، به غلط محصول دست‌هاي مرموز مي‏خواند. شايد اگر اين شبكه‌ها تقويت مي‏شد و تساهل اجتماعي در امپراتوري صفويان دچار افت و گزند نمي‏شد، تاريخ ظهور سرمايه‌داري به گونۀ ديگري نوشته مي‏شد؛ اما در قرائت شريعتي چندصدايي و تنوع ديني و مشرب‌هاي متكثر در دورۀ صفويه از نشانه‌هاي «روابط بسيار نزديك و مرموز» صفويه با غرب مسيحي قلمداد مي‏گردد. به سخن ديگر، اين مطالعه در پي پيشنهاد اين نكته است كه با رويكرد جامعه‌شناسي تاريخي مي‌توان برخي از مسائل پيچيدۀ تاريخ ايران و مدرنيته را در بستر مفهومي نوين، طرح و مورد بازخواني قرار داد.