مجاز در قرآن از منظر شنقيطي، تحليل انتقادي

محمدامين شنقيطي از علماي سلفيِ وهابي است كه كتاب­هاي متعددي در زمينۀ اصول، تفسير و... دارد. حيات علمي او به دو برهۀ زماني قبل از حجاز و حجاز تقسيم مي­شود. زماني كه به حجاز آمد تحت تأثير افكار ابن‌تيميه قرار گرفت و به مسلك ظاهرگرايان پيوست. يكي از آراي وي در اين مسلك، منع مجاز است. او مانندِ بقيۀ متفكران مكتب ابن‌تيميه، منكر مجاز در لغت و قرآن مي­شود و معتقد است هر جايي كه مدعيان مجاز، مجاز ناميده­اند اسلوبي از اساليب زبان عربي و حقيقت است. او براي نفي مجاز، ادلۀ متعددي اقامه مي­كند كه مي­توان به برهان عقلي به‌عنوان مهم‌ترين دليل در نفي مجاز اشاره كرد. در اين دليل، وي مجاز را به اين سبب كه نفي حقيقت است و از قرآن نمي­توان چيزي را نفي كرد، كنار گذاشته و در اين استدلال از شكل دوم منطقي استفاده كرده است؛ اما در اين استدلال نوعي مغالطۀ لفظي صورت گرفته است. حدّ وسط كه نفي باشد در صغري و كبري عيناً تكرار نشده و داراي معناي متفاوتي است. علاوه بر اين دليل، ادلۀ ديگري مانندِ اينكه سلف و مفسران سلفي از مجاز استفاده نكرده­اند و مجاز، سبب نفي بسياري از صفات الهي مي­شود ذكر مي­كند كه در جواب گفته مي­شود، اولاً: كاربرد مجاز در ميان آنها بوده؛ اما اصطلاح آن وجود نداشته است. ثانياً: مجاز، سبب نفي صفات نمي­شود؛ درواقع كساني كه قائل به مجاز هستند، دو دسته صفات سلبي و ايجابي همراه با تنزيه را براي خداوند اثبات مي­كنند. شنقيطي در ظاهر، مجاز را نفي كرده است؛ ولي در هر جايي كه مجاز، مؤيد مذهبش باشد از آن استفاده مي‌كند. در اين موارد نام آن را تغيير داده و اسلوب عربي مي­گذارد.