تأثير سامانه هاي سينوپتيكي بزرگ مقياس بر وقوع فراگير توفان تندري غرب و شمال غرب ايران

پژوهش حاضر به منظور شناسايي تأثير گردش جوي بر وقوع توفان‌هاي تندري در غرب ايران از داده‌هاي روزانه 12 ايستگاه همديد( در قالب داده هاي هواي حاضر)، و داده‌هاي شبكه‌اي پايگاه داده هاي مركز ملي پژوهش هاي جوي و مركز پيش بيني ميان مدت اروپا، طي دوره آماري 2014-1986 استفاده شده است.ابتدا كدهاي مربوط به توفان شامل كدهاي 29،95،96،97،99 دسته بندي شده، و از شرط توفان تندري با پوشش 50 درصدي پهنه مورد نظر براي استخراج داده ها استفاده گرديد، كه در نهايت ، 27 روز مشخص، و با استفاده از روش خوشه بندي سلسله مراتبي وارد خوشه‌بندي شدند. سپس داده هاي فشار سطح دريا، ارتفاع ژئوپتانسيل و دماي هوا جهت ترسيم نقشه هاي تركيبي در سطوح 850 و 500 هكتوپاسكال از پايگاه هاي NCEP-NCAR و ECMWF اخذ گرديد.براي ترسيم و تحليل نقشه هاي مورد نياز نيز از نرم‌افزارهاي گردس، سورفر و هاي‌اسپليت استفاده شده است. بررسي چرخۀ ماهانه، فصلي و سالانۀ وقوع توفان تندري نشان داد كه بيشينۀ وقوع توفان تندري در ماه مي و فصل بهار است . و همچنين سال هاي 2005 و 2010 با 4 رخداد، بيشترين فراواني وقوع فراگير توفان تندري را داشته اند. ۲۴ روز از ۲۷ روز فراگير (۸۹ درصد) توفان تندري در غرب و شمال‌غرب ايران، مربوط به ماه‌هاي گرم سال(آوريل تا سپتامبر) مي‌باشد. از نظر موقعيت مكاني، استان‌هاي واقع در غرب منطقۀ مورد مطالعه شامل استان‌هاي آذربايجان غربي و كردستان مجموعاً با 49 مورد بيشترين توفان تندري را تجربه كرده‌اند و استان لرستان كه در جنوب اين منطقه واقع شده است با 8 مورد كمترين وقوع فراگير توفان تندري را داشته است. نتايج خوشه‌بندي سلسله مراتبي نشان داد كه وقوع توفان‌هاي تندري، تحت تأثير سه الگوي جوي سيستم‌هاي مانع، پديده سردچال و موج‌هاي كوتاه بادهاي غربي شكل مي‌گيرند، كه در اين بين، پديدۀ سردچال با ۱۴ مورد، اصلي‌ترين الگو در وقوع توفان‌هاي تندري غرب و شمال‌غرب ايران است. تحليل نقشه‌هاي دما در سطوح ۸۵۰ و ۵۰۰ هكتوپاسكال نشان داد كه وقوع توفان‌هاي تندري در منطقۀ مورد مطالعه با ناهنجارهاي منفي دمايي همراه است و انطباق همزمان كم‌فشار سطحي و واگرايي بالايي سطح ۵۰۰ هكتوپاسكال در غرب و شمال‌غرب ايران سبب تشديد شرايط صعود هوا و ناپايداري جوي و در نهايت توفان تندري مي‌شود. همچنين مسيريابي توده‌هاي هواي مؤثر بر توفان‌هاي تندري نشان داد كه منشأ اين الگوهاي جوي، سامانۀ مديترانه، سوداني و سامانه‌هاي ادغامي هستند.