ارزيابي كمي گسترش بيابان‌زايي با بهره‌گيري از تغييرات زماني-مكاني توليد خالص اوّليه در مناطق خشك شمال شرق ايران

توليد خالص اوليه يك شاخص حساس به تغييرات عوامل اقليمي و فعاليت‌هاي انساني است. پژوهش حاضر با هدف ارزيابي كمي نقش نسبي تغيير اقليم و فعاليت‌هاي انساني بر توسعه بيابان‌زايي در شهرستان‌هاي تربت حيدريه و بجنورد بر پايۀ بهره‌ گيري از تغييرات زماني-مكاني توليد خالص اوليه انجام شد. ابتدا توليد خالص اوليه با اندازه‌گيري زميني برآورد شد. سپس با استفاده از مدل CASA و در طي دورۀ آماري 1364 تا 1395 شبيه‌سازي شد. براي تعيين نقش نسبي تغييرات اقليم و فعاليت‌هاي انساني در توسعه يا بازگشت بيابان‌زايي‌، شش سناريو طراحي شد. نتايج پژوهش نشان داد كه توليد خالص اوليه در طول دورۀ 31 ساله كاهش يافته و روند تغييرات آن منفي است. بررسي سناريو‌هاي مختلف بيابان‌زايي نشان داد كه شهرستان بجنورد تحت سناريوي گسترش بيابان‌زايي ناشي از تغييرات اقليمي و شهرستان تربت حيدريه تحت سناريوي گسترش بيابان‌زايي ناشي از تعامل بين تغييرات اقليم و فعاليت‌هاي انساني است. براين اساس، روند شيب تغييرات توليد خالص اوليه واقعي و پتانسيل در شهرستان‌هاي بجنورد و تربت حيدريه، منفي و شدت آن در طبقه كاهشي كم تا متوسط طبقه‌بندي گرديد. همچنين روند شيب تغييرات توليد خالص اوليه ناشي از فعاليت‌هاي انساني در شهرستان تربت حيدريه مثبت و در طبقه افزايش كم تا متوسط و در شهرستان بجنورد، منفي و در طبقه كاهشي كم طبقه‌بندي گرديد. بررسي سناريو‌هاي توسعه و يا بازگشت بيابان‌زايي نشان داد كه 61/23% از مساحت كل مناطق مورد بررسي تحت تأثير گسترش بيابان‌ز‌ايي ناشي از اثر عوامل اقليمي بوده و 38/77% آن نيز متأثر از تعامل عوامل اقليمي و فعاليت‌هاي انساني در توسعه بيابان‌ز‌ايي است.