پرسش از سازگاري برهان، عقل و شهود؛ تطور بنيانها

شالودۀ فلسفۀ فارابي و ابن‌سينا بر محور عقل استوار است و هرچه از ايندو فيلسوف دور ميشويم، شهود و كشف، جاي عقل فلسفي را ميگيرد. مهمترين ويژگي مكتب اصفهان را آميزش دو رهيافت عقلي و عرفاني دانسته‌اند. مدعاي اين مكتب، تلفيق وجه حكمي و برهاني با آموزه‌هاي ديني و بطور خاص انديشه‌هاي قرآني‌ـ‌روايي اماميه است. تمامي متفكران مكتب اصفهان به شرح و بسط جوامع حديثي اماميه پرداخته يا تفسيري بر مبناي حكمت عقلي از قرآن نگاشته‌اند. رويكرد تفسير رمزي و تمثيلي گرچه از ابن‌سينا رواج پيدا كرد اما شرح بر احاديث و جوامع روايي از ويژگيهاي منحصر بفرد مكتب اصفهان است. اين مشي تاكنون ادامه پيدا كرده و فيلسوفان برجستۀ پساصدرايي نيز اهتمام به تفسير آيات و شرح روايات را بخشي جدايي‌ناپذير از سنت فلسفي تلقي كرده‌اند. شايد در اين ميان تنها علامه طباطبايي استثنا باشد كه تمايز اين‌دو قلمرو را مورد توجه و تأكيد قرار داده است. به‌هر روي، پرسش اساسي اينست كه آيا مكتب اصفهان و در رأس آن، نظام فلسفي ملاصدرا، يك انديشۀ فلسفي و برهاني است يا تابعي از انديشۀ ديني بوده و مبناي برهان صرفاً براي دستيابي به تفكري از پيش صادق، بكار گرفته شده است؟ ملاصدرا و پيروانش به اين معضل توجه داشته‌ و بر سازگاري اين ‌دو شيوه تأكيد نموده‌اند. پرسشهاي مهم در اين بحث عبارتند از: 1ـ آيا بايد روش برهان عقلي و منهج كاملاً ديني را متمايز و متفاوت تلقي كرد؟ 2ـ در صورت تمايز، كداميك تابع ديگري است؟ 3ـ آيا در فلسفۀ ملاصدرا برهان عقلي، اصل است يا دفاع از شريعت و انديشه‌هاي وحياني؟ 4ـ امور عقلي كه قابل اثبات و رد هستند و آموزه‌هاي شريعت كه ردناپذير و انكارناشدني‌اند، چگونه قابل جمع ميباشند؟ در اين نوشتار كوشش خواهيم كرد تا نشان دهيم تلاش ملاصدرا براي ايجاد اين سازگاري، چندان قرين توفيق نبوده و مجبور شده يا دست از برهان عقلي بشويد يا دين را مورد تأويل عقلي قرار دهد تا سازگاري را امكانپذير نمايد.