بررسي انتقادي يك واژه و دو تركيب در ديوان سوم حكيم ركنا

اين مقاله به بحث درباره‌ بار معنايي دو تركيب «به طرح دادن و سينه‌كردن» و خاستگاه و معناي واژه‌ «سُنگ» در تركيب «خرابه‌دهِ سُنگ» و كاربرد آن مي‌پردازد؛ به‌سبب اهميت موضوع، ضمن آوردن نمونه‌ها، نخست درباره‌ تعبير «به طرح دادن» و ايرادهايي سخن مي‌گوييم كه با توجه به ابيات شاعران و متون نويسندگان ـ مانند عبارت معروف حكايت گلستان سعدي ـ بر معاني شارحان وارد است؛ به‌ويژه بيتي از حكيم ركنا در يكي از غزليات ديوان سوم براي شاهد ذكر مي‌شود كه بيشتر مدّنظر بوده و اساس كار بر آن، بنا نهاده شده است؛ چه‌بسا دستاورد اين پژوهش پاياني بر آن همه جدال لفظي، عبارات بي‌مفهوم و استدلال‌هاي نادرست نويسندگان مقالات و شروح بر معناي اين تركيب است؛ زيرا شاعر با آوردن قرينه‌ «به خرمن دادن» در كنار تركيب «به طرح دادن» كاملاً مطلب را روشن مي‌كند: ما بلبليم ليك به گلشن نمي‌رويم/ تا گل به ما به طرح و به خرمن نمي‌دهند سپس در نقد و بررسي واژه‌ «سُنگ»، معنا، املاهاي مختلف اين كلمه و عبارت كنايي «خرابه‌دهِ سُنگ» و ديگر تركيبات كنايي ساخته‌شده با آن، سخن گفته مي‌شود؛ نيز خاستگاه اين واژه و چرايي راه‌يافتن آن به ديوان حكيم، همراه با ذكر اشعار شاعرانِ به‌كاربرنده‌ اين واژه و تركيباتش تبيين خواهد شد. آنگاه درباره‌ تركيب كنايي «سينه‌كردن» ـ از اصطلاحات قرن پنجم و ششم كه در رباعي حكيم (قرن يازدهم) نيز آمده است ـ سخن گفته مي‌شود و با كمك نمونه‌هايي كه شاعراني مانند عطار در منطق‌الطير و نظامي در مخزن‌الأسرار آورده‌اند، به اهميت آن اشاره مي‌شود.