ارزيابي محتوي و منشا آلودگي فلزات سنگين در خاك سطحي حاشيه جاده: مطالعه موردي

زمينه و هدف: حمل و نقل جاده‌‏اي يكي از مهم‌ترين و بزرگ‏ترين منابع آلودگي فلزي است كه بوم‌سازگان حاشيه جاده‌ را به مناطقي آلوده تبديل كرده است. از اين‌رو، اين پژوهش با هدف ارزيابي آلودگي و منشأيابى عناصر روي، سرب، كادميم، كبالت، كروم، مس، منگنز و نيكل در خاك سطحي حاشيه برخي جاده‏‌هاي همدان در سال 1398 انجام يافت.مواد و روش‌ها: در اين مطالعه توصيفي_مقطعي، 63 نمونه خاك سطحي در طول 700 متر از يك قطعه 9 كيلومتري از جاده‌هاي مواصلاتي گلتپه، رزن و كرمانشاه در استان همدان جمع‌‏آوري و پس از آماده‌سازي نمونه‌ها، محتوي عناصر در آن‌ها به‌روش طيف ‏سنجي نوري پلاسماي جفت شده القايي (ICP_OES) خوانده شد. همچنين، نسبت به محاسبه شاخص‏ شدت آلودگي (CSI) نيز اقدام شد. پردازش آماري نتايج نيز با استفاده از نرم‌افزار SPSSانجام يافت. يافته‎ ها: بيشينه ميانگين محتوي عناصر روي، كادميم، كبالت، كروم، منگنز و نيكل به‌ترتيب با 122، 0.320، 1.92، 17.3، 334 و 22.2 ميلي‏‌گرم در كيلوگرم مربوط به ايستگاه رزن و بيشينه ميانگين محتوي عناصر سرب و مس به‏‌ترتيب با 26.4 و 25.0 ميلي‌‏گرم در كيلوگرم مربوط به خاك حاشيه جاده كرمانشاه (ايستگاه‌هاي پر ترافيك) و بيان‌گر تأثير تراكم ترافيك بود. نتايج محاسبه شاخص CSI بيان‏گر كيفيت قابل قبول خاك در ايستگاه‌هاي مورد مطالعه بود. همچنين، نتايج حاصل از تجزيه و تحليل ‏هاي آماري چند متغيره (PCC، PCA و HCA) نشان داد كه منگنز در خاك‏‌هاي كنار جاده احتمالاً از مواد اوليه خاك و انتشارات اگزوزي نشات گرفته است. در حالي كه انتشار روي، سرب، كادميم، كبالت، كروم، مس و نيكل عمدتاً به منابع غير اگزوزي (مانند فرسودگي ترمزها، لاستيك‌ها، موتورها و روغن روان‌كننده) مربوط بود. نتيجه‏‌گيري: با توجه به اثبات تأثير فعاليت‌هاي ترافيكي بر آلودگي فلزات سنگين خاك كناره جاده‌اي، نسبت به پايش منظم و دوره‌‏اي نمونه‌هاي خاك براي كنترل منابع به‌منظور حفظ سلامت بوم‌سازگان و انسان توصيه مي‌شود.