بررسي اثر بخشي «آموزش تفكر طراحي» بر توانايي طراحي آموزشي دانشجويان تكنولوژي آموزشي

پيشينه و اهداف: تكنولوژي‌آموزشي به‌عنوان يك حوزه ميان رشته‌اي، متأثر از پيشرفت‌هاي علوم، فناوري و بهره‌گيري از يافته‌هاي آنها براي تسهيل فرآيند آموزش و ارتقاء كيفيت يادگيري است. با هدف بهره‌گيري از تفكر طراحي به‌عنوان رويكردي نوين براي نوآوري و حل خلاق مسأله و يك حوزه منشأ اثر در مسائل طراحي‌آموزشي، پژوهش‌حاضر در جستجوي طراحي و اعتباريابي الگوي آموزش تفكر طراحي براي طراحان آموزشي به منظور بهبود طراحي‌آموزشي، ايجاد تجارب غني آموزشي‌و طرح مسائل نوآورانه آموزش است. عدم شكل‌گيري هويت طراح در طراح آموزشي و عدم تجهيز ذهن به طراحي خلاق و تفكرطراحي مي‌تواند منجر به طراحي‌هاي آموزشي سطحي و باكيفيت پايين، دلزدگي و كاهش انگيزه و كاهش اثربخشي طرح‌هاي آموزشي شود. در اين راستا، توجه به طراحانه انديشيدن و تفكر طراحي مي‌تواند چالش‌هاي پيش‌روي طراحي‌آموزشي را پاسخگو بوده و آنها را حل نمايد. خلأ اساسي در اين زمينه، عدم وجود الگوي‌آموزش تفكر طراحي با اثربخشي مناسب براي دانشجويان تكنولوژي‌آموزشي است كه هدف پژوهش حاضر است.روش‌ها: در انجام پژوهش از روش آميخته به‌صورت طرح اكتشافي متوالي با دو بخش اصلي كيفي و كمّي استفاده شد. به‌منظور شـناسايي مؤلفه‌هاي تفكر‌طراحي در الگوي طراحي آموزشي از روش مرور نظام‌مند با بررسي تحقيقات سال‌هاي 1980 تا 2021 در پايگاه‌هاي اطلاعاتي چندرشته‌اي و علمي مختلف لاتين و فارسي استفاده شد. 294 پژوهش شناسايي و پس از خواندن خلاصه مقالات و بررسي اوليه و حذف مقالات غير مرتبط، 21 مقاله مورد تحليل محتواي كيفي با طرح استقرايي قرار گرفت. مؤلفه‌هاي تفكر طراحي، سازنده‌گرايي اجتماعي، و طراحي‌آموزشي تفكر طراحي استخراج شد و براساس يافته‌هاي بخش كيفي، الگوي پيشنهادي آموزش با الهام از مدل جاناسن طراحي و در بخش كمّي مورد اعتباريابي دروني و بيروني قرار گرفت. براي اعتباريابي دروني الگو از روش توصيفي نظرسنجي با جامعه آماري متخصصان تكنولوژي‌آموزشي استفاده و اعتباريابي بيروني الگو از طريق روش شبه‌آزمايشي (گروه پيش‌آزمون و پس‌آزمون گروه‌هاي آزمايش وگواه) با مشاركت32 دانشجوي كارشناسي ارشد و دكتري تكنولوژي‌آموزشي انجام شد و از نتايج براي اصلاح و نهاي ي‌سازي الگو استفاده گرديد.يافته‌ها: يافته‌هاي بخش كيفي پژوهش با تجزيه و تحليل محتواي استقرايي نشان داد كه الگوي آموزش تفكر طراحي، تركيبي از مؤلفه‌هاي نظري و عملي تفكرطراحي، مؤلفه‌هاي طراحي‌آموزشي و سازنده‌گرايي اجتماعي است. شناسايي اين مؤلفه‌ها، ارتباط آنها با يكديگر و تركيب آنها براي الگوي طراحي‌آموزشي تفكر طراحي منجر به ارائه مدل مفهومي و الگوي پيشنهادي طراحي‌آموزشي شد. در بخش كمّي پژوهش، اعتبار دروني الگوي پيشنهادي توسط 29‌نفر از اساتيد و متخصصين تكنولوژي‌آموزشي تأييد شد. يافته‌هاي توصيفي و مقايسة ميانگين زوجي هريك از گروه‌ها در رابطه با متغيرها و نيز ميانگين و انحراف استاندارد نتايج حاصل از تحليل واريانس گروه‌هاي آزمايش و كنترل بعد از مداخله، نشان داد بهره‌گيري از الگوي ارائه شده در آموزش تفكر طراحي با نمره شايستگي‌هاي طراحي‌آموزشي دانشجويان در سطح آلفاي  P 0/01معنادار بوده و در سطح اطمينان 99 درصد فرض صفر ردّ و فرضيه پژوهش معطوف به دارابودن اعتبار الگوي پيشنهادي در آموزش تفكر طراحي و همچنين تأثيرآن در طراحي‌آموزشي دانشجويان كارشناسي ارشد و دكتري تكنولوژي‌آموزشي تأييد ‏شد.نتيجه‌گيري: با تأييد اعتبار دروني و بيروني، اين نتيجه حاصل آمد كه الگوي پيشنهادي مي‌تواند در آموزش تفكر طراحي به دانشجويان تكنولوژي‌آموزشي مناسب بوده و محيطي امن و منعطف را براي يادگيري تفكر طراحي ايجاد نمايد. همچنين مي‌تواند به تقويت شايستگي‌هاي طراحي‌آموزشي در حوزه‌هاي بنيان‌هاي حرفه‌اي، برنامه‌ريزي و تجزيه وتحليل، و تدوين، سنجش و ارزيابي آموزش و بهبود طراحي‌آموزشي منجر شود. با اين وجود، چالش‌هايي در اجرا و الزاماتي براي موفقيت‌آميز بودن آموزش تفكر طراحي وجود دارد كه لازم است مورد توجه قرار گيرد. اين الگو مي‌تواند براي بهبود عملكرد طراحي‌آموزشي در مراكزي كه با تربيت و به‌كارگيري طراحان آموزشي در ارتباط هستند مورد استفاده قرار گيرد.