روانشناسي اسلامي در ايران: گذشته، حال و آينده

Islamic psychology in Iran: Past, present, and Future

«روانشناسي اسلامي» علم مطالعه «نفس» و كاركردهاي آن است تا با كشف يا توليد قانونمندي هاي حاكم بر آن، به تأمين سلامت رواني و ايجاد زندگي خوب در راستاي هدف متعالي بپردازد كه خداي متعالي براي انسان رقم زده است. اين موضوع در كشور اسلامي ايران بيش از سه دهه است كه محل توجه انديشمندان ديني، دغدغه مندان فرهنگي، و برخي از نهادهاي علمي قرار گرفته است. در مقاله حاضر مؤلفان با بررسي مروري در ميان آثار تاريخي و پژوهش هاي كنوني در پي آن بوده اند كه بررسي روندشناسانه اي در گذشته، حال، و آينده روانشناسي اسلامي در ايران داشته باشند. بدين منظور ابتدا تاريخچه روانشناسي اسلامي در ايران در دو محور «پيشگامان» و «جريانهاي قرن حاضر» بررسي شده، سپس آثار و نهادهاي علمي فعال در روانشناسي اسلامي معرفي شده، و در نهايت از محدوديتها و چشم انداز آينده روانشناسي اسلامي در ايران بحث كرده اند. يافته هاي پژوهش نشان داد كه در كنار آثار دانشمندان بنام اسلامي، همچون فارابي، ابن سينا، زكرياي قزويني، سهل بلخي، ربان طبري، در كتب علماي نامدار شيعه همچون كليني، صدوق، سيد بن طاووس، و سيد رضي نيز آثار روانشناختي قابل رديابي است؛ و در آثار دانشمندان قرن 7 تا 13 هجري همچون سهروردي، نصيرالدين طوسي، ملاصدرا، فيض كاشاني، و ملا احمد نراقي به ايده هاي روانشناختي پرداخته شده است. روند روانشناسي اسلامي در قرن حاضر نيز از چهار مرحله دوره تمهيد، دوره پالايش و موج اول تأسيس، دوره مقايسه، و دوره موج دوم تأسيس عبور كرده است. آثار روانشناسي اسلامي در دهه هاي حاضر نيز در قالب «كتب»، «مجلات»، «همايشها»، و «برنامه هاي آموزشي» نمود يافته است. تا به حال، حدود 90 جلد كتاب، 13 مجله علمي، 14 همايش ملي و بين المللي، صدها پاياننامه در مقطع ارشد و دكتري، ده ها كرسي علمي ترويجي، تدوين و ارائه شده و 10 رشته رسمي دانشگاهي شكل گرفته و نهادهاي علمي روانشناسي اسلامي در قالب «مراكز آموزشي پژوهشي» (11 مركز)، «انجمن هاي علمي» (3 تشكل)، و «مراكز خدمات روانشناختي» (6 مركز) در حال فعاليت هستند.

Islamic Psychology is the scientific study of “nafs” and its functions so that with the discovery or construction of rules of nafs helps people with their mental health and making a good life in line with the transcendent goal that God the Almighy has determined for mankind. This has been the subject of religious scholars in Iran, cultural concerns, and some scientific institutes. In this paper we aimed to review historical and recent publications in order to provide the knowledge on past, present, and future trends of Islamic psychology in Iran. In doing so, we first reviewed the history if Islamic psychology in Iran evolving two poles: “the frontiers” and “movements in the current century”; then scientific publications and institutions active in the field of Islamic psychology have been introduced and finally the limitations of future directions of Islamic psychology in Iran have been discussed. Our findings showed that along with publications of well-known Islamic scholars such as al-Farabi, Avicenna, Zakariya al-Qazwini, Abu Zayd al-Balkhi, Ali ibn Sahl Rabban al-Tabari, psychological works are traceable in Shiite well-known scholars such as al-Kulayni, al-Saduq, Sayyed Ibn Tawus, and Sharif Radhi. Among the work of scholars of 1300s-1900s, such as Suhrawardi, Nasir al-Din al-Tusi, Mulla Sadra, Fayz Kashani, and Molla Ahmad Naraqi there are some psychological ideas. Islamic psychology in the current century has gone through four stages: preparation; refinement and the first wave of establishment; the establishment; comparison and second wave of establishment. Islamic psychological work in recent decades have manifested itself in “books”, “journals”, “symposiums”, and “curriculums”. To date, around 90 books, 13 scientific journals, 14 national and international symposiums, hundreds of theses and dissertations, and scientific meetings have been produced and introduced; 10 academic programs have been established; and there are some scientific institutions of Islamic psychology in the shape of 10 “research and education centers”, 3 “scientific associations”, and 6 “centers for psychological services”.