اثر روش كاشت و كود نيتروژن بر كارايي مصرف تابش، بيلان انرژي، ويژگي‌هاي خاك و عملكرد دانه گندم (Triticum aestivum L.)

مقدمه: امنيت غذا به دليل افزايش سريع جمعيت و تغيير شرايط آب و هوايي، خشك‌سالي و تنش گرما تبديل به يكي از مهم‌ترين مسائل جهاني شده است. غلات و به‌ويژه گندم از جمله توليدات راهبردي و مهم كشاورزي محسوب مي‌شوند و در الگوي غذايي و امنيت غذايي بسياري از كشورهاي جهان از جمله ايران از جايگاه ويژه‌اي برخوردار هستند. افزايش مكانيزاسيون، بهبود روش‌هاي توليد و مصرف گسترده كودها طي قرن بيستم، به افزايش توليد گياهان زراعي كمك زيادي كرده و توليد محصولات كشاورزي نتيجه عملكرد پيچيده ميان عوامل مختلف محيطي مانند ويژگي‌هاي خاك و عمليات مديريتي است. روش‌هاي مختلف خاك‌ورزي اثرات متفاوتي بر توليد محصول در زراعت ديم دارند. نيتروژن يكي از مهم‌ترين عناصر غذايي در توليد گياهان زراعي است كه بر رشد و عملكرد گياه تأثيرگذار است. هدف از اجراي اين آزمايش، تعيين مناسب‌‌ترين روش كاشت و ميزان كود نيتروژن بر عملكرد دانه گندم و ويژگي‌هاي خاك بود.مواد و روش ها: به‌منظور بررسي اثر روش كاشت جوي و پشته و مسطح و ميزان كود نيتروژن بر ويژگي‌هاي خاك، كارايي مصرف تابش، بيلان انرژي و عملكرد دانه گندم رقم كوهدشت، آزمايشي به‌صورت فاكتوريل در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در سال‌هاي زراعي 1399-1398 و 1400-1399 در يك مزرعه آزمايشي در حومه شهر رستم آباد رودبار استان گيلان به‌صورت ديم اجرا شد. تيمارهاي آزمايشي شامل روش كاشت جوي و پشته (بستربلند) و  كاشت مسطح و كود نيتروژن در چهار سطح صفر، 75، 150 و 225 كيلوگرم در هكتار از منبع اوره بودند. صفات گياهي و ساير شاخص‌هاي مورد مطالعه شامل ارتفاع بوته، وزن هزار دانه، كارايي محصول‌دهي، كارايي مصرف تابش، محتواي پروتئين دانه، عملكرد زيستي، عملكرد دانه، جرم مخصوص ظاهري خاك، تخلخل خاك و بيلان انرژي بودند.يافته هاي تحقيق: نتايج اين آزمايش نشان داد كه در تيمار 225 كيلوگرم در هكتار نيتروژن در روش كاشت جوي و پشته بيش ترين ارتفاع بوته (66.3 سانتي‌متر)، عملكرد دانه (4908 كيلوگرم در هكتار)، وزن هزار دانه (40 گرم)، پروتئين دانه (11 درصد)، كارايي محصول‌دهي (88 دانه در گرم وزن خشك سنبله)، كارايي مصرف تابش (2.05 گرم بر مگاژول) و عملكرد زيستي (11349 كيلوگرم در هكتار) به دست آمد. روش كاشت جوي و پشته باعث افزايش جرم مخصوص ظاهري خاك (1.16 گرم بر سانتي‌متر مكعب) و كاهش تخلخل خاك شد. از لحاظ مجموع انرژي مصرفي جهت توليد گندم، كم ترين و بيش ترين مقدار به‌ترتيب مربوط به روش جوي و پشته و مسطح (به‌ترتيب 11681.1 و 13606.8 مگاژول در هكتار) بود. علاوه بر اين، بيش ترين مقدار انرژي مصرفي در روش مسطح، به‌ترتيب به كود نيتروژن (51 درصـد) و سوخت (19 درصد) اختصاص يافت.نتيجه گيري: افزايش ميزان مصرف كود نيتروژن از طريق توسعه سريع پوشش گياهي با دستيابي سريع به حداكثر شاخص سطح برگ، باعث افزايش تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه و جذب حداكثر تابش شد كه در نهايت باعث افزايش كارايي مصرف تابش، ماده خشك گياهي و عملكرد دانه شد. خاك‌ورزي به روش جوي و پشته به دليل به حداقل رساندن تردد ماشين‌آلات روي زمين، با كاهش عمليات آماده‌سازي خاك، باعث كاهش ساعت و انرژي مورد نياز كار ماشين‌آلات در هر هكتار نسبت به روش كاشت مسطح شد. همچنين روش جوي و پشته همراه با كود نيتروژن باعث افزايش وزن مخصوص ظاهري خاك و كاهش تخلخل خاك شد. با توجه به نتايج اين آزمايش، به نظر مي‌رسد كه آماده‌سازي زمين به روش جوي و پشته همراه با مصرف 225 كيلوگرم كود نيتروژن در هكتار، به دليل برخورداري از شرايط مساعد آب و هوايي، از نظر عملكرد دانه و ساير صفات و شاخص‌هاي مورد مطالعه براي زراعت گندم رقم كوهدشت در منطقه مورد مطالعه مناسب‌تر باشد.