اثر بيماري سياهك پنهان (سخت) بر صفات فنولوژيك، فيزيولوژيك و زارعي ارقام جو

مقدمه: بيماري سياهك پنهان يا سخت جو كه توسط قارچ بيوتروف Ustilago hordei (Pers.) Lagerh. ايجاد مي شود، يكي از عوامل محدودكننده در كشت جو است. اين بيماري در تمام مناطق كشت جو وجود دارد و با كاشت بذر ارقام حساس بدون ضدعفوني با قارچ كش، مي تواند ابعاد جدي به خود بگيرد. اين بيماري به دليل اختلاط دانه هاي جو با تليوسپورها، بر كيفيت دانه تأثير منفي مي گذارد. ميزان آلودگي در سال هاي 1369 تا 1371 در مزارع كرج و زابل بين صفر تا 90 درصد گزارش شد. با توجه به اهميت كشاورزي ارگانيك و تقاضاي عمومي براي سيستم هاي توليد همراه با كاهش مواد شيميايي، كاشت بذرهاي اصلاح شده داراي مقاومت ژنتيكي، موثرترين و اقتصادي ترين اقدام براي كنترل اين بيماري مي باشد. اين پژوهش به منظور ارزيابي حساسيت ارقام جو به بيماري سياهك پنهان يا سخت جو و اثر اين بيماري بر صفات فنولوژيك، فيزيولوژيك و زارعي ارقام جو بود.مواد و روش ها: در اين تحقيق 148 رقم جو بهاره از ارقام تجاري رايج در كشورهاي اروپايي به همراه ارقام اكسين و زهك از ايران مورد بررسي قرار گرفت. آزمايش در شرايط مزرعه در قالب طرح آزمايشي آلفالاتيس با دو تكرار تحت دو شرايط محيطي، ضد عفوني بذر با قارچ كش و تنش بيماري با مايه زني عامل سياهك پنهان يا سخت جو، در ايستگاه تحقيقات كشاورزي زهك واقع در شهرستان زهك استان سيستان و بلوچستان در سال زراعي 1401-1400 اجرا شد. براي اعمال تنش بيماري سياهك پنهان جو، آلوده سازي مصنوعي بذرهاي ارقام مورد مطالعه انجام شد. صفات مورد بررسي شامل صفات فنولوژيك، مرفولوژيك، فيزيولوژيك، زراعي و نيز درصد آلودگي سنبله بعد از رسيدگي بود. براي انجام تجزيه هاي آماري، ابتدا توزيع نرمال داده هاي جمع‌آوري شده با استفاده از آزمون شاپيرو-ويلك بررسي و سپس تجزيه واريانس داده ها به صورت مركب انجام شد. مقايسه ميانگين ها، ضرايب همبستگي ساده بين صفات، تجزيه به مولفه هاي اصلي و وراثت پذيري صفات مورد مطالعه نيز انجام شد.يافته هاي تحقيق: نتايج نشان داد كه ميزان بروز بيماري سياهك سخت يا پنهان در ارقام مورد مطالعه در شرايط تلقيح با بيماري بين صفر تا 48/26 درصد متغير و متوسط آن 51/3 درصد بود. برهمكنش ژنوتيپ و محيط براي تمامي صفات مطالعه شده شامل روز تا ساقه رفتن، تعداد پنجه در بوته، طول برگ پرچم، عرض برگ پرچم، طول غلاف برگ پرچم، طول پدانكل، طول سنبله اصلي، تعداد گره، طول ميانگره، وزن هزار دانه، عملكرد دانه، عملكرد زيستي، شاخص برداشت و ميزان كربوهيدرات محلول در برگ در سطح احتمال يك درصد معني دار بود، اما بر صفات فنولوژيك شامل روز تا جوانه زني، روز تا پنجه زني، روز تا ظهور سنبله و نيز دماي كانوپي اثر معني داري نداشت. ميزان وراثت پذيري مقاومت به بيماري سياهك پنهان 89/97 درصد برآورد شد. همچنين، همبستگي منفي و معني داري بين بيماري سياهك پنهان با صفات ارتفاع بوته، طول غلاف برگ پرچم، طول پدانكل و طول سنبله اصلي در سطح احتمال يك درصد و با عملكرد زيستي در سطح احتمال پنج درصد مشاهده شد.نتيجه گيري: نتايج اين تحقيق نشان داد كه تنوع ژنتيكي قابل توجهي بين ارقام مورد ارزيابي وجود داشت و ارقام مورد بررسي در شرايط محيطي مختلف، واكنش متفاوتي داشتند. با توجه به اينكه تأثير بيماري سياهك پنهان يا سخت جو در مرحله رسيدگي و روي صفات مربوط به سنبله قابل مشاهده است، از اين رو در عمل شناسايي زودهنگام ارقام مقاوم از حساس در ساير مراحل و صفات مورد بررسي دشوار است و انتخاب ارقام مقاوم نيازمند انتظار تا پايان فصل زراعي مي باشد.