ارزيابي تغييرات كاربري اراضي در حوزه آبخيز طالقان مياني در يك دوره سي ساله

سابقه و هدف: در كشور ايران مشابه ديگر كشورها محرك‌هاي اجتماعي و اقتصادي بسته به شرايط مناطق سبب تغيير كاربري شده است. يكي از مناطقي كه به‌دليل نزديكي به مراكز جمعيتي از جمله تهران و كرج و همچنين احداث سد طالقان در سال 1380 و شروع آبگيري آن در سال 1384 و تبديل‌شدن به يكي از مراكز گردشگري، دستخوش تغييرات زيادي شده است، حوزه آبخيز طالقان مي‌باشد. پژوهش‌هاي متعددي در زمينه ارزيابي تغييرات كاربري در اين حوزه انجام شده كه بررسي آنها نشان مي‌دهد كه در تمام اين پژوهش‌ها تغييرات كاربري تا زمان آبگيري سد يا حداكثر تا سال 1386 بررسي شده است و در دهه اخير براي بررسي تغييرات كاربري اراضي در اين حوزه و تحليل آن پژوهشي صورت نگرفته است. از اين‌رو، در پژوهش حاضر تغييرات كاربري در حوزه آبخيز طالقان در يك دوره سي ساله (1366-1396) مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است. مواد و روش‌ها:‌ ابتدا نقشۀ كاربري اراضي حوزۀ آبخيز طالقان مياني در دورۀ سي سالۀ اخير در چهار سال 1366، 1377، 1387 و 1396 تهيه شد. براي تهيۀ نقشه كاربري اراضي از تصاوير ماهواره‌اي لندست استفاده شد. در اين تحقيق از روش طبقه‌بندي هيبريد (تركيب دو روش طبقه‌بندي نظارت شده و طبقه‌بندي نظارت نشده استفاده شد و دقت طبقه‌بندي تصاوير مذكور به كمك دو شاخص كاپا و صحت كلي سنجيده شد و نتايج قابل قبولي بر حسب درصد به‌دست آمد. براي محاسبۀ ميزان تغييرات كاربري سرزمين طي دورۀ سي ساله از شاخص t استفاده شد. نتايج: بررسي تغييرات كاربري نشان مي‌دهد كه سطح كاربري ديم‌زار رها شده (با سطح 12.08 درصد) پس از كاربري مرتع (با سطح 71.06 درصد) بيشترين وسعت را دارد. مساحت كاربري ساختمان‌سازي و نيز كاربري باغ نسبت به سال‌هاي قبل به‌ترتيب افزايش و كاهش يافته است محاسبۀ اين شاخص t نشان داد كه طي دوره سي ساله، بيشترين تغيير در افزايش سطح كاربري ديم‌زار رها شده بوده است. نتيجه‌گيري:  به‌منظور بررسي دقيق‌تر، تغييرات الگوي مكاني كاربري‌ها نيز با بهره‌گيري از شاخص  LQبرآورد شد. بدين منظور، در سال‌هاي 1366، 1377، 1387 و 1396 در هر زيرحوزه براي كاربري‌هايي كه بيشترين تغيير را داشته‌اند، به‌طور جداگانه محاسبه شد. نتايج شاخص  LQنشان داد كه در بازه زماني1366-1396 سطح مراتع تقريباً ثابت بوده است. همچنين، سطح اراضي كشاورزي آبي و ديم به‌دليل مهاجرت و بازگشت مجدد مردم به منطقه در اين فاصله داراي نوسان بوده است. در اين بازه زماني، سطح اراضي مسكوني نيز افزايش قابل توجهي داشته كه دليل اصلي آن ويلاسازي و ساخت تفرجگاه توسط افراد بومي و غيربومي در حوالي درياچه سد مي‌باشد. بررسي تغييرات الگوي مكاني كاربري‌هاي مختلف نيز نشان مي‌دهد كه بيشترين تغييرات در زيرحوزه‌هاي اطراف درياچۀ سد و حواشي رودخانه اصلي رخ داده است.