تحليل شناختي سنّت ابتلاء از منظر قرآن

از مهم‌ترين سنّت‌هاي تأثيرگذار در پيشرفت جوامع، سنّت ابتلاء است. پرسش اصلي اين مقاله آن است كه چگونه مي‌توان با تكيه بر آموزه‌هاي قرآني سنّت ابتلاء را با رويكرد شناختي مورد بررسي قرار داد. نوشتار حاضر با بهره‌گيري از روش توصيفي - تحليلي در استنتاج ديدگاه، به پاسخ اين پرسش مي‌پردازد. در گام اول سه واژه سنّت، ابتلا و رويكرد شناختي مفهوم‌شناسي مي‌شود و در گام بعدي سه مصداق سنّت ابتلا (الف. سنّت مداوله با دو زيرشاخه سنّت تمييز و تمحيص؛ ب. سنّت بأساء و ضراء؛ ج. سنّت جعل امامت) با رويكرد شناختي تحليل مي‌شوند. نتايج حاصله عبارت‌اند از: الف. جريان سنّت ابتلاء و در كنار آن سنّت مداوله براي شناساندن انسان‌هاى خبيث از افراد پاك و همچنين خالص‌كردن مؤمنان از شوائب و ناخالصى‌هاي كفر و نفاق و فسق است كه هر دو جنبه شناختي دارند. ب. سنّت بأساء و ضراء نيز كه از مصاديق سنّت ابتلاء شمرده مي‌شود، كاركرد شناختي دارد؛ زيرا براي هشداردهي و بيدارسازي امت از خواب غفلت و ارتكاب معصيت و همچنين شناساندن مجاهدين و صابرين به مردم است. ج. غايت قصوي سنّت ابتلاء، برخورداري از مقام امامت است. تحقق اين هدف كه با مشكلات اختياري و آگاهانه همراه است، با صبر و شناخت ميسر است. در اين بين ركن بصيرت و شناخت از اهميت بيشتري برخوردار است كه بدون آن استقامت هم اثر معكوس دارد.