تحليل معيارهاي نقد ادبي صهبايي با تأكيد بر شرح سه نثر ظهوري

نقد آثار برجسته در همۀ ادوار از بدو ظهور آن اثر امري رايج و شايع بوده است و اهميّت پژوهش در اين زمينه كمتر از ارزش آثار خلق شده نيست. در قرن دوازدهم هجري امام‌بخش صهبايي از جمله منتقداني است كه ميراث‌دار نظريه‌هاي ادبي اديباني چون مُنير لاهوري، آزاد بلگرامي و سراج‎الدين علي‎خان آرزو است كه باعث شكل‌گيري اين شاخۀ ادبي در شبه قاره شد. رسالۀ شرح سه‌نثر ظهوري از جمله آثاري است كه مي‌‌توان آن را تبلور انديشه‌هاي جديد صهبايي دانست كه در نتيجۀ تحليل و نقد عناصر زباني و بلاغي رسالۀ مزبور به دست آمده است. امتياز ديدگاه‌هاي صهبايي، در حوزۀ نقد ادبي در عين تازگى، علمى و منسجم بودن آن است. مظاهر عدول از مقتضاي ظاهر(وضع مُظهر در موضع مُضمر)، استعمال واژه موقوف بر سماع يا قياس، شعر دو لَخت(مطلع دو لختي)، طَرفِ وقوع(استعارۀ ايهامي كنايي)، مناسبات الفاظ در كلام، اطلاق و حَملِ الفاظ تازگي و بي‌سابقه بودن ديدگاه او را به وضوح نشان مي‌دهد. بسياري از اصطلاحات موجود در آثار او صورت اوليّه تعبيراتي است كه امروز در مكاتب نقد ادبي جديد در دنيا مطرح مي‌شود؛ مثلاً او كلمه‌بندي را تقريباً به مفهوم texture يا همان بافت و استخوان‌بندي را به معني structure يا ساختار به كار مي‌برد. اصطلاح استعارۀ ايهامي كنايي(طَرف وقوع) بعد از خانِ آرزو، ظاهراً فقط در آثار صهبايي آمده است. صهبايي ارزش استعاره در آفرينش‎هاي ادبي را منوط به پيچيدگي و ديريابي و كاربرد آن در آثار فحول ادبي مي‌داند. اين مقاله با رويكرد تحليلي- توصيفي مي‌كوشد آراي كاملاً جديد و ابتكاري نقد ادبي صهبايي و پيشاهنگي او را در اين عرصه نشان دهد.