كاركرد بلاغي تشبيه در آثار محمدعلي جمالزاده و صادق چوبك

زمينه و هدف: تشبيه يكي از صنايع بلاغي علم بيان است كه با انتخاب دو نشانه از روي محور جانشيني برحسب مشابهت و تركيب آن در محور همنشيني، سبب ادبي بودن كلام ميشود. بررسي عملكرد صنعت تشبيه و معاني ثانويۀ حاصل از آن در متون داستاني ميتواند ميزان خلاقيت نويسنده، سبك فردي وي، حركت متن بسمت محور ادبي و زباني، ژانر اثر و درنهايت ديدگاه نويسنده را درمورد مسائل اجتماعي، فرهنگي، سياسي و غيره آشكار سازد. جمالزاده و چوبك از نويسندگان برجستۀ معاصر ند كه در مجموعه داستانهاي خود از صنعت ادبي تشبيه در بسامد بالايي استفاده كرده اند. روش مطالعه: در اين پژوهش، عملكرد بلاغي تشبيه هاي موجود در مجموعه داستانهاي يكي بود و يكي نبود و قصه هاي كوتاه براي بچه هاي ريشدار از جمالزاده و انتري كه لوطي اش مرده بود و خيمه شب‌بازي از چوبك با روش تحليل كيفي و كمّي بررسي شده است. يافته ها: براساس نتايج حاصل ميتوان اشاره كرد كه تشبيهات بكاررفته در آثار اين دو نويسنده به دو دسته تقسيم ميشود: دستۀ اول شامل تشبيهاتي است كه براي توصيف و فضاسازي داستانها با بسامد اندك، به ترتيب 17درصد در آثار جمالزاده و 30درصد در آثار چوبك، به كار رفته اند. دستۀ دوم تشبيهاتيند كه داراي معاني ضمني و عواطفي چون تحقير، تمسخر، ناراحتي، طنز، و تمجيد در بسامد بالا، 83درصد در آثار جمالزاده و 70درصد در آثار چوبك، هستند. نتيجه گيري: در آثار اين دو نويسنده، بسامد اندك معاني ضمني شادي و تمجيد در كنار بسامد بالاي معني ضمني تحقير و ناراحتي تأثير بسزايي در تقويت فضاي غمگين و تلخ رئاليستي و ناتوراليستي داستانها دارند. جمالزاده با انتخاب مشبه به هاي خاص، به انتقاد طنزآميز از جامعۀ ايران، شرايط سياسي و غيره پرداخته است. چوبك نيز با تشبيهات خود سرنوشت تلخ و اندوه بار طبقۀ پايين جامعه را به تصوير كشيده است. بار معنايي مشبه به هاي انتخابي از حوزه هاي مفهومي مختلفي چون حيوان، دين، طبيعت، و بيماري در كنار بسامد بالاي حسي بودن طرفين تشبيهات در ارتباط مستقيم با نوع توصيفي رئاليستي و ناتوراليستي اين آثار قرار گرفته است. همچنين حضور اركاني چون وجه شبه و ادات تشبيه سبب نزديكي مدلول و مصداق در داستانها و درك آسان متن شده است.