مفهوم شناسي تاريخي تدبر در تفاسير فريقين

قرآن كريم يكي از وظايف پيامبر اكرم(ص) را تلاوت و تعليم كتاب و حكمت و هدف از نزول آن را تبيين آيات مي‌داند. در برخي آيات ضمن دعوت به تدبر در قرآن، از اينكه عده‌‌اي نگاه تدبرانه به آيات ندارند مورد مذمت و توبيخ واقع شده‌اند. با توجه به  تعدد معاني تدبر در نگاه لغت دانان، همين اختلاف در نگاه مفسران به آيات تدبر نيز ديده مي‌شود. پژوهش حاضر به منظور بررسي و تحليل تطور معنايي تدبر در تفاسير فريقين برآن است تا با روش توصيفي تحليلي و با رويكرد تاريخي با ابزار كتابخانه‌اي بسياري از تفاسير فريقين از صدر اسلام يعني قرن اول تا عصر حاضر را بررسي كرده تا مشخص كند برداشت مفسران از كلمه تدبر همان معناي لغويون بوده و يا غير آن مراد است و اينكه تدبر در تفاسير شيعه و اهل سنت چه تطور معنايي داشته است. با عنايت به ارزيابي ديدگاه مفسران در معناي تدبر از قرن دو تاكنون شانزده معني براي تدبر ارائه شده است كه عبارتند از: 1. استماع 2. توجه 3. تفكر 4. توجه و بررسي عاقبت و نتيجه امور 5. ژرف‌نگري 6. غور 7. مكاشفه 8. تأمل 9. تفهم 10. ارتباط آيات با يكديگر 11.پشت سر هم فهميدن آيات 12. بصيرت و بينش عميق 13. بررسي و وارسي در معاني و مفاهيم قرآن 14. به ديدة دل نظر كردن 15. فكر و نظر 16. توجه به بلاغت. اگرچه مفاهيم ارائه شده از تدبر در قرآن طي زمان‌هاي گذشته (از عصر نزول تاكنون) دچار تغييراتي شده، اما مي‌توان برداشت كرد كه اين مفاهيم با همديگر تناسب و ارتباط دارند. چنانچه هر كسي كه كلام الهي را بشنود و اين شنيدن همراه با نگرش قلبي و با تامل و ژرف‌نگري و به دور از پيش فرض‌هاي ذهني باشد، مي‌تواند به عاقبت و نتيجه كلام الهي و غرض اصلي آيات و سوره‌هاي قرآن دست يابد و هدايت شود.