تأملي در مفهوم فنا در انديشه بيدل و مولانا و تفاوت آن با فنا در عرفان هندي(بودايي)

مولانا نمايندۀ تصوف خراسان و بيدل نمايندۀ سبك هندي و پرورش‌يافتۀ هند و آگاه به عرفان بودايي و اسلامي، هر دو است و اگرچه در شيوۀ بيان متفاوت‌اند، در بسياري از موضوعات عرفاني تشابه دارند. يكي از اين مفاهيم عرفاني فناست كه در اشعار مولوي و بيدل كاربرد گسترده‌اي دارد. مولانا در مثنوي حدود 89 بار و بيدل در اشعار خود حدود 101 بار به اين مفهوم عرفاني اشاره كرده است. فنا از مسائل مهم در نظام فكري مولوي است، مولوي به شيوۀ تمثيلي قرآن، فنا را تفسير مي‌‌كند و آن را استحالۀ نفس داني به نفس عالي مي‌داند و بيدل گاه با قراردادن واژۀ «فنا» در جايگاه قافيه و گاه با تشبيهاتي مانند «خواب فنا»، «گرداب فنا»، «محراب فنا»، «مضراب فنا» و «رسن تاب فنا» به توصيف و تصوير مقولۀ فنا مي‌پردازد. در اين نوشتار با روش توصيفي و تحليلي به‌دنبال پاسخ به اين پرسش هستيم كه ديدگاه بيدل و مولانا درمورد مقام عرفاني فنا چيست و وجوه اشتراك و افتراق فناي اسلامي با فنا در عرفان هندي كدام‌اند؟ نتيجۀ تحقيق نشان مي‌دهد كه بيدل دهلوي با آنكه در بستر عرفان بودايي باليده، عرفان او رنگ و بوي اسلامي خود را حفظ كرده است.