ارزيابي آلودگي و خطر بالقوه بوم‌شناحتي عناصر سرب، كادميم، كروم و نيكل در خاك‌ سطحي حاشيه برخي جاده‌هاي كلان‌شهر همدان

زمينه و هدف: حمل و نقل جاده‏اي يكي از منابع اصلي آلودگي فلزي است كه مي‏تواند خاك‏هاي كنار جاده را تحت تاثير قرار دهد. از اين‌رو، اين پژوهش با هدف ارزيابي آلودگي و خطر سميت بالقوه عناصر سرب، كادميم، كروم و نيكل در خاك سطحي حاشيه برخي جاده‏هاي كلان‏شهر همدان در سال 1398 انجام يافت. مواد و روش‏ها: در اين مطالعه توصيفي-مقطعي، پس از جمع‌آوري 63 نمونه خاك سطحي در طول 700 متر از يك قطعه 9 كيلومتري از جاده‏هاي گلتپه، رزن و كرمانشاه و سپس آماده‏سازي و هضم اسيدي نمونه‏ها در آزمايشگاه، محتوي عناصر در نمونه‌هاي خاك به‌روش طيف‏سنجي نوري پلاسماي جفت شده القايي (Inductively Coupled Plasma-Optical Emission Spectrometry: ICP-OES) خوانده شد. همچنين، نسبت به محاسبه شاخص‏هاي غني‏شدگي (EF)، سميت محيطي (mERM-Q)، خطر بوم‏شناختي (mPEL-Q) و خطرپذيري بالقوه بوم‏شناختي تجمعي (RI) نيز اقدام شد. پردازش آماري نتايج نيز با استفاده از نرم‏افزار  SPSSانجام يافت. يافته‎ها: نتايج نشان داد كه بيشينه ميانگين مقادير عناصر سرب، كادميم، كروم و نيكل در نمونه‏هاي خاك با 26/4، 0/320، 17/3 و 22/2 ميلي‏گرم در كيلوگرم به‏ترتيب مربوط به ايستگاه‏هاي كرمانشاه، رزن، رزن و رزن (ايستگاه‏هاي با ترافيك زياد) و بيان‏گر تأثير حجم ترافيك بود. نتايج محاسبه شاخص EF نشان داد كه غني‌سازي (آلودگي) عناصر سرب، كروم و نيكل در ايستگاه‎هاي با حجم ترافيك زياد (رزن و كرمانشاه) با ميانگين مقادير بزرگ‌تر از 1/5، متوسط تا شديد بود كه بيان‏گر تأثير ورودي‌هاي انساني به‌ويژه با منشأ ترافيك است، در حالي‌كه، در همه ايستگاه‏ها مقادير شاخص براي عنصر كادميم بيان‌گر شرايط غير آلوده يا فاقد غني‏شدگي بود. همچنين، ميانگين مقادير شاخص‏هاي mERM-Q و mPEL-Q عناصر در نمونه‏هاي خاك بيان‌گر %21 احتمال سميت بود. از طرفي، نتايج محاسبه شاخص خطرپذيري بالقوه بوم‌شناختي احتمالي (Er) بيان‏گر خطر بوم‏شناختي كم براي همه عناصر و روند كاهشي ميانگين عامل خطرپذيري بالقوه بوم‏شناختي احتمالي نيز به‌صورت كادميم نيكل سرب كروم حاصل شد. از سوي ديگر، ميانگين مقدار شاخص RI برابر با 31/9 و بيان‏گر مخاطره بوم‏شناختي كم در ايستگاه‏هاي مورد مطالعه بود. نتيجه‏گيري: هر چند كه ميانگين مقادير شاخص  RIنشان‏دهنده كيفيت قابل قبول خاك در ايستگاه‏هاي مورد مطالعه و عدم بروز مخاطره بوم‏شناختي بود، اما عنصر كادميم با %82/4 از بيش‏ترين سهم در ايجاد مخاطره بوم‏شناختي برخوردار بود. از اين‌رو، نسبت به شناسايي و كنترل منابع انتشار اين عنصر در زيست‏بوم حاشيه جاده توصيه مي‏شود. از طرفي، پايش منظم و دوره‏اي نمونه‏هاي خاك با قابليت ايجاد خطر براي سلامت بوم‏سازگان به‏منظور مديريت و حفاظت خاك ضروري است.