بررسي و نقد ديدگاه محمد مجتهد شبستري درباره‌ي فهم وحي رسالي

مسأله وحي يكي از مباحث بنيادي در دين اسلام است كه با دو نگرش زميني و آسماني مواجه مي‌باشد. نگرش آسماني، وحي را پيامي از جانب خدا براي بشر و پيامبر اسلام را واسطه‌‍‌ي ابلاغ آن مي‌داند. اما نگرش زميني كه محصول دوره مدرنيته است، داراي جنبه‌ها و ابعاد مختلفي است. برخي از نوانديشان معاصر مانند مجتهد شبستري براين باورند كه وحي از ضمير ناخودآگاه پيامبر سرچشمه گرفته و در قالب الفاظ در قرآن آمده است. شبستري معتقد است اگر وحي كلام خدا باشد براي مخاطبان قابل فهم نيست. او براي اثبات اين ادعا به ديدگاه‌هاي زبان شناسان و علماي علم اصول و تطبيق آن با قرآن استناد كرده و نتيجه مي‌گيرد قرآن كلام پيامبر است. شبستري عنصر اصلي فهم را پيش‌فهم دانسته و آن را متأثر از زمان و مكان و علايق شخص مي‌داند. با اين ديدگاه اصولا فهم امري تاريخي است. در نتيجه فارغ از اين بحث كه قرآن كلام پيامبر باشد يا كلام خدا، فهم واقعي قرآن را غيرممكن مي‌داند. هدف مقاله حاضر بررسي و نقد دلايل تطبيقي شبستري در رابطه با عدم امكان فهم وحي رسالي مي‌باشد كه وي در اين زمينه به نظرات برخي فلاسفه زبانشناس و اصول فقه استناد نموده است. ايرادهاي موجود در استدلال‌هاي وي در زمينه‌ي مورد بحث با شيوه‌اي جديد شفاف‌سازي و تبيين گرديده است. در نوشتار حاضر تعريف فلسفي زبان، امكان فهم وحي رسالي و دلالت تصديقيه از نظر شبستري با روش تحليلي-انتقادي مورد بررسي قرار گرفت و با معيار‌هاي عقلي و نقلي اثبات گرديد كه وي برداشت نادرستي از تعاريف زبان‌شناسان و مسأله‌ي مفاهمه و دلالت تصديقيه ارائه داده است و با پيش‌فرض‌ها و شيوه‌ي استدلال غيرمنطقي به نتايجي باطل دست‌يافته است. بنابراين مواردي‌كه شبستري به آن‌ها استناد كرده است، دلالتي بر عدم امكان فهم وحي از جانب خداوند را ندارند.