پيدايش سازمان برنامه: چرخش از ملي ‌گرايي سياسي به ملي‌ گرايي اقتصادي در ايران

برآمدن تكنوكرات‌ها پس از كودتاي ۲۸ مرداد نشان ‌گرِ انتقالي از ملي‌گرايي سياسي حول جنبش ملي‌كردن نفت به شكل جديدي از ملي‌گرايي اقتصادي بود. اين گذار بيش از همه به‌سبب تحولات اقتصادي-سياسي جهاني پس از جنگ دوم بين‌الملل رخ داد و وامدارِ فهم جديدي از مفهوم اقتصاد بود كه در برنامه‌هايِ توسعه جهان سوم به‌كار افتاد و خبرگانِ تكنوكرات را به‌عنوان بازيگراني كليدي وارد موضوع حكمراني كرد. حركت ايران به‌سوي توسعه در وضعيت «عقب‌مانده» اقتصادي و اجتماعيِ به‌جا مانده از جنگ آغاز شد. دولت ملي‌گراي مصدق به‌دنبال پس‌گيري حق حاكميت ملي و دريافت درآمدهاي بيشتر نفتي براي غلبه بر اين اوضاع و به‌پيشتوانه جنبش‌هاي مردمي وارد مجادله‌اي سياسي با دولت بريتانيا شد. اين درگيري سرانجام با كودتاي آمريكا/بريتانيايي به سرنگوني دولت مصدق انجاميد. باري، موازي با جنبش سياسي مصدق، گروهي از تكنوكرات‌ها به رهبري ابوالحسن ابتهاج با چشم‌اندازي متفاوت وارد دم‌ودستگاه دولت شدند. آن‌ها باور داشتند درآمدهاي نفتي براي خروج از عقب‌ماندگي بايستي مبتني بر رشد اقتصادي‌ و برنامه‌ريزي توسعه باشد و به اين منظور نياز به دريافت كمك‌هاي مالي و فني از سازمان‌هاي بين‌المللي توسعه است. تثبيت اين نگرش به معناي آغاز فرمانروايي ملي‌گرايي اقتصادي در ايران بود كه از ۱۳۳۲ چراغ راه هدايت اقتصادي و عمراني ايران شد. اين تحليل تاريخي بر بزنگاهي متمركز است كه تعامل عوامل فني-سياسي مسير سلطه‌يافتن خبرگان بر فرآيند توسعه با محوريت برنامه‌ريزي دولتي در ايران را شكل دادند و فهمي دقيق‌تر از چگونگي تحول گسترده اقتصادي-اجتماعي ايران كه منجر به شكل‌گيري يك چهره جديد از جامعه ايران، از دهه ۱۳۳۰ به‌بعد، به‌دست مي‌دهد.