بررسي تأثير ارتفاع رويشگاه بر تنوع صفات ساختاري و عملكردي و سطوح پلوئيدي در گونه چمن گندمي سيسيليElymus tauri (Boiss. Balansa) در شمال غرب كشور

سابقه و هدف: چمن گندميElymus tauri (Boiss. Balansa) از گونه‌هاي مقاوم به خشكي و سرما است كه در دامنه‌هاي صخره‌اي، سنگلاخي با شيب تند آذربايجان، البرز و بخشي از زاگرس مي‌رويد. گياهي چندساله است. ريشه‌اي قوي و مقاوم در برابر چراي مفرط دام‌ها دارد. از گونه هاي خوش‌خوراك مرتعي براي چراي دام مي‌باشد. تنوع ژنتيكي گراس‌ ها تحت تأثير عوامل مختلف مانند فعاليت‌هاي بشري، محيطي، سيستم گرده‌افشاني، رانش ژنتيكي و اندازه جمعيت قرار مي‌گيرد. ازاين‌رو، عوامل اكوجغرافيايي نيز از فاكتور‌هاي مهم تأثيرگذار در ساختار و تنوع ژنتيكي جمعيت‌ها هستند. هدف از اين پژوهش، بررسي تأثير ارتفاع رويشگاهي و سطح پلوئيدي بر تنوع صفات ساختاري و عملكردي جمعيت‌هاي گونه Elymus tauri در شمال‌غرب ايران بود.مواد و روش‌ها: مواد آزمايشي شامل بذر 12 جمعيت بومي گونه E. tauri بود كه عمدتاً از مراتع استان‌هاي آذربايجان‌شرقي و اردبيل جمع‌آوري شد. در زمان جمع‎آوري، ارتفاع از سطح دريا موقعيت جغرافيايي با GPS ثبت شد. بذرهاي جمع‌آوري شده در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي در 4 تكرار در مزرعه تحقيقاتي در شمال‌غربي شهر تبريز در ارتفاع 1350 متري و در حاشيه رودخانه آجي چاي كاشته شدند. آب و هواي منطقه نيمه‌خشك، بافت خاك ايستگاه از نوع لومي سبك و شني، ميزان مواد آلي و عناصر شيميايي خاك (NPK) ضعيف تا متوسط بود. هدايت الكتريكي 6.2 ميلي موس بر سانتي متر مربع بود. pH خاك مزرعه (7.55=pH) قليايي بود. آزمايش در قالب طرح بلوك هاي كامل تصادفي در 4 تكرار انجام شد. براي جلوگيري از اثرهاي سوء رقابت بين گياهان، از هر تيمار 4 لاين كشت شد. فاصله بين خطوط 40 سانتي‌متر و فاصله بين بوته ها هم در هر خط 40 سانتي‌متر بود. آبياري و وجين علف‌هاي هرز در طول دوره كاشت انجام شد. تعداد 10 بوته از دو رديف مياني هركرت به ‌طور تصادفي انتخاب و صفات عملكردي و ساختاري اندازه‌گيري و ثبت گرديد. ژنوتيپ ها بر اساس ارتفاع رويشگاهي و سطوح پلوئيدي گروه‌بندي شدند. تجزيه واريانس داده ها بر اساس دو دامنه ارتفاعي (منشأ جمع‌آوري بذر) انجام شد. مقايسه ميانگين ها با استفاده از روش دانكن انجام شد.يافته‌ها: نتايج تجزيه آزمون T تست نشان داد كه بين دو دامنه ارتفاعي از لحاظ ميانگين كل صفات تعداد كل پنجه، طول برگ دوم، وزن بوته، وزن خشك بوته، عملكرد علوفه خشك، تعداد پنجه بارور، تعداد پنجه غيربارور، طول سنبله، طول برگ پرچم و تعداد سنبلچه در سطح احتمال 5% اختلاف معني‌دار وجود داشت. در بيشتر صفات مورد بررسي بين جمعيت هاي واقع در دو دامنه ارتفاعي تفاوت معني داري وجود داشت، به‌طوري‌كه ميانگين صفات ساختاري و عملكردي در نواحي مرتفع نسبت به نواحي كم ارتفاع كاملاً برتري داشت. گروه بندي بر اساس ارتفاع رويشگاهي نشان داد كه جمعيت هاي واقع در ارتفاعات كمتر از 1600 متر از سطح دريا عمدتاً ديپلوئيد بودند، در صورتي كه جمعيت هاي واقع شده در ارتفاعات بالاتر از 1700 متر تتراپلوئيد بودند. نتايج تجزيه خوشه‌اي و تجزيه به مؤلفه هاي اصلي صفات مورد مطالعه، گروه‌بندي جمعيت‌ها را بر اساس ارتفاع رويشگاهي و سطوح پلوئيدي تأييد كرد. همچنين نمودار باي‌پلات، ضمن تأييد گروه‌بندي تجزيه خوشه اي، طبقات ارتفاعي و سطوح پلوئيدي را بخوبي از همديگر متمايز نمود.نتيجه ‌گيري: اين گياه در رويشگاه هاي مرتفع سازگاري بهتري دارد، به‌طوري‌كه شرايط سردسير را به مناطق معتدل ترجيح مي دهد. ميانگين بالاي بيشتر صفات عملكردي و ساختاري در جمعيت هاي تتراپلوئيد صحت گروه‌بندي را تأييد كرد. با توجه به اينكه اين گونه در مناطق سردسيري رشد بيشتري دارد، براي ادامه فرايند، بهتر است گزينش و اصلاح از جمعيت‌هاي پلي پلوئيد در مناطق مرتفع استفاده شود.