مطالعۀ بصري تايپ‌فيس قرآنيِ «زين‌العابدين»، مورداستفاده در قرآن‌هاي چاپ سربي (1242-1271ق.)

پس از گذشت كمتر از يك قرن از اختراع چاپ سربي به‌دست يوهانس گوتنبرگ (1455م.)، نخستين قرآن به‌دست پاگانينو پاگانيني و الكساندر پاگانيني در ونيز به طبع رسيد (1537-1538م.). گرچه اين قرآن توفيق چنداني در ميان مخاطبان پيدا نكرد، ولي بستري براي چاپ قرآن ايجاد كرد، به‌گونه‌اي كه طي سه قرن 62 قرآن در اروپا به چاپ رسيده است. ايران نخستين كشور در ميان كشورهاي مسلمان بود كه در اواسط قرن سيزدهم هجري، موفق به چاپ و نشر قرآن در مطبعۀ ميرزا زين‌العابدين تبريزي شد (1242ق.). اين پژوهش نشان مي‌دهد كه اين كتاب به همراه نُه قرآن ديگر به‌شيوه چاپ سربي در مطبعۀ همو و شاگردانش به طبع رسيده است (1242ق.-1271ق.) كه در اين ميان در هشت چاپ از تايپ‌فيس واحدي استفاده شده كه در اين پژوهش با عنوان تايپ‌فيس قرآنيِ «زين‌العابدين» معرفي شده است.هدف كالبدشكافي و مطالعۀ بصري تايپ‌فيس «قرآنيِ زين‌العابدين» تلاش مي‌كند تا به اين پرسش پاسخ دهد كه اين تايپ‌فيس به‌لحاظ فرمي داراي چه ويژگي‌هاي بصري بوده است؟ تحقيق حاضر از منظر هدف كاربردي و از منظر ماهيت داده‌ها كيفي است. براي جمع‌آوري داده‌ها از منابع كتابخانه‌اي استفاده شده است. يافته‌هاي تحقيق به روش توصيفي-تحليلي و از بررسي و واكاوي فرم حروف، تطابق و قرابت آن‌ها با هم، تغييرات و تنوع فرم‌ها در موقعيت‌هاي مختلف و در همنشيني‌ با حروف ديگر در تايپ‌فيس به‌دست آمده است.يافته‌هاي اين پژوهش حاكي از آن است كه در طراحي فرم حروف در تايپ‌فيس «قرآنيِ زين‌العابدين» برخي قواعد حاكم بر طراحي تايپ‌فيس و فن‌آوري نوظهور چاپ سربي با هدف حفظ قابليت‌ها و اصالت‌هاي فرم در خوشنويسي مدنظر بوده است. طراحان اين تايپ‌فيس از راهكارهاي مختلفي براي نيل به اين هدف سود جسته‌اند كه از آن جمله مي‌توان به موارد زير اشاره كرد: بهره‌گيري از فرم‌هاي مشابه حروف در خلق حروف جديد (براي مثال استفاده از كاسه حرف «ن» و دندانه‌هاي «سـ» و «ـسـ» براي خلق حروف «س» و «ـس»)؛ ايجاد تنوع فرم در همنشيني حروف با استفاده از خرده‌فرم‌هاي واسط؛ تعداد محدود ليگاچرها علي‌رغم تنوع فرم‌ها مي توان اشاره كرد.