تحليل متن پژوهانه روايات موهم تعارض در موضوع اسراف

موضوع اسراف يكي از موضوعات مهم ديني است كه از جهات گوناگون شايسته پژوهش مي‌باشد و غالباً از وجه نظر فقهي و اخلاقي بدان نگريسته مي‌شود تا جايي‌كه حرمت شرعي آن در آيات و روايات متعددي مطرح گرديده و قبحِ اخلاقي آن از نظر عقلي نيز به نظر امري روشن مي‌رسد. از نظر مفهوم‌شناسي، اسراف مفهومي بسيار جامع بوده و هرگونه زياده روي در كميّت، كيفيّت، بيهوده‌گرايي و اتلاف و مانند آن را شامل مي‌شود؛ براي نمونه از زياده‌روي در هزينه‌هاي زندگي گرفته تا هر انحراف جنسي، قدرت‌طلبي در جامعه و حتي ظلم به نفس، در زمره اسراف بوده و تمامي اين موارد در عين حال كه موضوعي فقهي هستند، در حوزه اخلاق اجتماعي نيز مطرح مي‌شوند. اين موضوع در روايات شيعه و اهل‌سنت به وفور منعكس شده و آنچه در اين ميان حائز اهميت است، وجود رواياتي در منابع حديثي، كتب سيره و... است كه در ظاهر، برخي از اموري كه زياده‌روي و اسراف در آن صورت مي‌گيرد را از مقوله‌ي اسراف خارج مي‌نمايد. ظاهر اين گروه از روايات، متناقض با ديگر رواياتِ باب اسراف و همچنين متناقض با مفهوم لغوي، عرفي، شرعي و اخلاقي اسراف مي‌باشد. آنچه در اين مقاله دنبال مي‌شود، واكاوي متن پژوهانه روايات معارض اسراف همراه با تبييني دقيق و نظامند از آن اخبار بوده كه به روش تحليلي- توصيفي صورت مي‌پذيرد. بررسي متن پژوهانه اين روايات، نشان مي‌دهد كه اولاً رويات موهم تعارض در موضوع اسراف در دو دسته «رواياتي كه در ظاهر، بعضي امور و اشياء را از موضوع اسراف استثناء مي‌نمايد» و «روايات اسراف در انفاق، افعال البر و...» تقسيم مي‌شود و ثانياً تعارض موجود ميان دو دسته از روايت مذكور، تعارض حقيقي و مستقر نبوده و ميان اين روايات امكان جمع عرفي وجود دارد؛ از اين‌رو اين‌گروه از رواياتِ متعارض - مشروط به صحت سند- بايد با قرائن ديگر متن پژوهي سنجيده شده و نبايد با يك بررسي ظاهري و اجمالي حكم كلي بر اسراف يا عدم اسراف در برخي حوزه‌ها نمود.