تأثير گردشگري بر توسعۀ پايدار شهري از منظر اقتصادي: مطالعۀ موردي شهرستان بستان‏‌آباد

مقدمه با افزايش يافتن شهرنشيني، تنزل يافتن درآمد خانواده‌ها، ضعيف شدن صنعت كشاورزي، نيازمندي به فعاليت‌هاي پررونق و جايگزين ضرورت مي‌يابد. با توجه به دلايل يادشده تمركز كردن به مسئلۀ گردشگري در توسعه‌يابي پايدار شهري با بهره‌گيري مناسب از منابع طبيعي و انساني، علاوه بر رشد اقتصادي مي‌تواند موجب ترويج كشاورزي و توليد صنايع‌دستي محلي شود و در بهبود شرايط زيست‌محيطي تأثيرگذار باشد. در بسياري از شهرهايي كه از صنعت كشاورزي بهينه‌اي برخوردار هستند و به دلايل عنوان شده دچار افت اقتصادي شده‌اند، توجه كردن به مشاغلي كه باعث رشد و توسعۀ اقتصادي شوند همانند صنعت گردشگري - به‌ عنوان مكمل صنعت كشاورزي مي‌تواند تضميني در بهبود شرايط زندگي شهروندان شود. مطالعاتي كه تا كنون در رابطه با مفاهيم اقتصادي گردشگري انجام‌ شده، نا‌متوازن بوده است. پژوهش‌هاي انجام‌شده، موضوعاتي همچون تقاضاي گردشگري، پيش‌بيني نوسان‌هاي تقاضا و اثرات تكاثري گردشگري بر ساير حوزه‌هاي اقتصادي را تشريح كرده و به ساير ابعاد اقتصادي گردشگري همچون بُعد عرضه كمتر توجه شده است. اما پژوهش‌هايي كه در مورد ساختار توليد و ارائۀ خدمات گردشگري انجام ‌شده، به بررسي عرضۀ محصولات و خدمات گردشگري پرداخته‌اند.توجه و تمركز به ساخت‌وسازها در مناطق پر گردشگر شهري، مرمت آثار سنتي و تاريخي گسترده در شهر، رسيدگي به مراكز تفريحي به اقتصاد گردشگري كمك مي‌كند. پيشرفت روزافزون در توسعۀ پايدار گردشگري شهري در مقابل رقبا، تمركز به خواسته‌هاي گردشگران، پشتيباني كردن از بخش‌هاي خصوصي و مردم در جهت فراهم كردن خواسته‌هاي گردشگران، برنامه‌ريزي‌هاي توسعه‌اي مختلف در زمينة گردشگري شهري بايد مهم تلقي شده و با مديريت دقيق به اجرا درآورده شوند. اشاعه دادن شناخت از گردشگري شهري در داخل يا خارج از كشور، گسترش دادن مراكز فرهنگي، ترويج گردشگري شهري، آموزش گردشگري شهري از لحاظ رشد و توسعۀ اقتصادي مي‌توانند در پايدار گردشگري شهري مؤثر واقع شوند. مهم‌ترين عوامل توسعۀ پايدار گردشگري شهري در كشور مي‌توانند عدول ديدگاه مردم و مسئولان در جذب گردشگر شهري، طرز برخورد مناسب با گردشگر شهري، كنترل كردن مشكلات آنان، دقت در روند اطلاع‌رساني و... محسوب شوند. اقتصاد گردشگري؛ سنجش كردن سفرها و عواقب و پيامدهاي اقتصادي آن‌ها معنا مي‌شود. علم اقتصاد در بسياري از حوزه‌ها همچون اثرات اقتصادي و كنترل آثار گردشگري و نيروهاي بازار، تقاضاي گردشگران به عرضه و كالاهاي گردشگري نقش ايفا مي‌كند. يك اقتصاددان، گردشگري را از منظر مدل اقتصادي، موجودي حساب‌ها، معاملات خارجي، كسب درآمد، توليد ناخالص ملي و آينده‌پژوهي اقتصادي و... بررسي مي‌كنند. در صنعت گردشگري جاذبه‌هاي شهري، خدمت‌رساني‌هاي رفاهي به ‌جاي كالا به گردشگر ارائه‌ مي‌شود و ديدار آن‌ها از منطقه‌ها و جاذبه‌هاي گردشگري، به ‌عنوان تقاضا محسوب مي‌شود. مطالعۀ‌ اقتصاد گردشگري؛ بررسي موضوعاتي همچون تقاضا، بنگاه‌ها و بازارها، وابستگي‌ها و تعاملات بين‌المللي آن‌ها، عرضه و ساختارهاي بازار، قيمت‌گذاري و محاسبۀ ارزش‌افزوده فعاليت‌هاي گردشگري است. در واقع مطالعۀ تمامي ابعاد، اثرات، نتايج و عوامل اقتصادي مؤثر بر صنعت گردشگري است.يكي از راه‌هاي داشتن گردشگري و توسعۀ پايدار اقتصادي و زمينه‌هاي بهبود وضعيت درآمدي ساكنان شهرستان بستان‌آباد در حوزۀ گردشگري، توجه به زيرساخت‌هايي همچون ساخت هتل‌ها، مسافرخانه‌ها، هتل آپارتمان‌ها و... است كه بدون در نظر گرفتن موارد يادشده و عدم سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مختلف گردشگري نمي‌توان به توسعۀ گردشگري رسيد كه مستلزم توجه كافي به سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مختلف به صنعت گردشگري در كشور است. مي‌توان اميد داشت كه با سرمايه‌گذاري و برنامه‌ريزي در صنعت گردشگري، شهرستان بستان‌آباد مي‌تواند به قطب بزرگ گردشگري در منطقه تبديل شود، به ‌نحوي ‌كه در ميان‌مدت و بلندمدت درآمدهاي ارزي حاصل از آن به‌ عنوان عاملي مؤثر بر برون‌رفت از اقتصاد تك‌محصولي مطرح شود. بنابراين، شهرستان بستان‌آباد با توجه به رويكرد اقتصادي و از نظر كسب درآمد از طريق جاذبه‌هاي توريستي و توسعۀ پايدار اقتصاد مورد بررسي قرار گرفت. بازديدكنندگان از جاذبه‌هاي گردشگري به‌ عنوان جامعۀ آماري پژوهشي انتخاب شد. از فرمول كوكران براي محاسبۀ نمونه‌هاي آماري استفاده شد. براي تجزيه‌وتحليل داده از مدل سلسله‌مراتبي و روش پرالونگ استفاده شد. به اين‌منظور، اين پرسش‌ در اين پژوهش مطرح‌شده است: عوامل مؤثر در گردشگري شهرستان بستان‌آباد با رويكرد كسب درآمد از جاذبه‌هاي توريستي و توسعۀ پايدار اقتصادي شهرستان چيست؟ مواد و روش پ‍‍ژوهش پيش رو با توجه به اهداف و مؤلفه‌هاي مورد بررسي از نوع كاربردي است. جامعۀ آماري مورد مطالعۀ گردشگران، بازديدكنندگان جاذبه‌هاي گردشگري شهرستان هستند. نمونۀ آماري بر اساس فرمول كوكران براي گردشگري 354 نفر محاسبه ‌شده است. براي جمع‌آوري اطلاعات از روش كتابخانه‌اي (اسنادي) و ميداني استفاده ‌شده است. ابزار جمع‌آوري اطلاعات كتاب‌ها، مقالات علمي پژوهشي، پايان‌نامه‌ها، طرح‌هاي پژوهشي و ساير اسناد و مدارك ازجمله پرسشنامه هستند. براي تكميل داده‌ها از آمارهاي رسمي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع‌ دستي و گردشگري، دفاتر خدمات گردشگري، راهنماهاي تور، بروشورهاي سازمان‌هاي فعال در عرصۀ گردشگري استفاده‌ شده است. براي تعيين ارزش هريك از جاذبه‌هاي گردشگري شهرستان بستان‌آباد از روش پرالونگ، به منظور تجزيه‌وتحليل ميزان اثرگذاري شاخص‌هاي مختلف اقتصادي در توسعۀ گردشگري در اين شهرستان و مدل تحليل سلسله‌مراتبي استفاده ‌شده است.يافته‌ها اولين گام در فرايند تحليل سلسله‌مراتبي، ايجاد يك ساختار سلسله‌مراتبي از موضوع مورد بررسي است. در آن اهداف، معيارها، زيرمعيارها، گزينه‌ها و ارتباط بين آن‌ها نشان داده مي‌شود. بنابراين يك سلسله‌مراتب چهارسطحي متشكل از هدف، معيارها، زيرمعيارها و گزينه‌ها وجود دارد. پس چهار معيار توان اقتصادي، ظرفيت‌هاي گردشگري، جاذبه‌هاي گردشگري و ميزان خدمات بر اساس اهميتي كه نسبت به هم دارند، ارزش‌گذاري مي‌شوند. به ‌گونه‌اي كه براي اهميت برابر عدد 1، براي اهميت قوي عدد 5، براي اهميت خيلي قوي عدد 7 و براي مقادير واسطه‌اي عدد 4 در نظر گرفته مي‌شود و براي ستون‌هاي جدول معكوس اعداد و وزن‌هاي فوق اعمال مي‌شوند. ماتريس نرمال از تقسيم حاصل جمع ستون‌هاي ماتريس زوجي بر اعداد ماتريس زوجي به دست مي‌آيد. براي تبيين ضريب اهميت (وزن) معيارها و زيرمعيارها، دوبه‌دو آن‌ها را با هم مقايسه مي‌كنند كه بر اساس آن و با توجه به هدف بررسي، شدت برتري معيار i نسبت به معيار j تعيين مي‌شود. تمامي معيارها دوبه‌دو با هم مقايسه مي‌شوند. يكي از مزيت‌هاي فرايند تحليل سلسله‌مراتبي امكان بررسي سازگاري در قضاوت‌هاي انجام‌شده براي تعيين ضريب اهميت معيارها و زيرمعيارها است. مكانيزمي كه ساعتي براي بررسي ناسازگاري در قضاوت‌ها در نظر گرفته ‌شده، محاسبۀ ضريبي به نام ضريب سازگاري است كه از تقسيم شاخص ناسازگاري به شاخص تصادفي بودن به دست مي‌آيد. چنانچه اين ضريب كوچك‌تر يا مساوي 0/1 باشد، سازگاري در قضاوت‌ها مورد قبول است وگرنه بايد در قضاوت‌ها تجديد نظر شود. در روش پرالونگ، ارزش گردشگري تالاب قوري گل و آب‌گرم معدني بستان‌آباد (پربازديدترين عناصر گردشگري شهرستان) به روش زير به دست آمد: ميانگين شاخص‌هاي گردشگري، معماري، زيبايي ظاهري، فرهنگي و تاريخي، اجتماعي - اقتصادي و امكانات رفاهي و خدماتي كه از طريق نمره‌دهي به 5 سطح مختلف انجام مي‌شوند، به دست آمد. (طيف ليكرت) مقياس يا طيف ليكرت پنج‌سطحي شامل پنج گزينه براي پاسخ است. مقياس ليكرت پنج‌سطحي معمولاً براي اندازه‌گيري و سنجش رضايت استفاده مي‌شود. اين امتيازها بر اساس نظرات و ديدگاه‌هاي متخصصان و خبرگان به‌ دست‌ آمده است. در اين روش ارزش بهره‌وري كنوني تالاب قوري گل و آب‌گرم معدني بستان‌آباد نيز مورد ارزيابي قرار گرفته است. در واقع، ميزان كيفيت بهره‌وري، ارزش بهره‌وري اقتصادي را مورد ارزيابي قرار مي‌دهد تا توانمندي بالقوه و بالفعل اين مكان‌ها مشخص شود. نتايج حاصل از ارزيابي صورت‌گرفته از ارزش گردشگري تالاب قوري گل و آب‌گرم معدني بستان‌آباد نشان مي‌دهد كه شاخص زيبايي ظاهري باارزش 0/75 و 0/875، معيار اجتماعي – اقتصادي براي تالاب قوري گل با ارزش 0/7 و معيار گردشگري با ارزش 0/8125 براي آب‌گرم معدني بيشترين نقش را در جذب گردشگران داشته‌اند (جدول 5). در مجموع از ديدگاه گردشگران ارزش گردشگري اين دو اثر بسيار زياد است و نيازمند سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مختلف اين دو اثر است كه بايد مد نظر نهادهاي متولي اين اثرات قرار گيرد.نتيجه‌گيري نتايج حاصل از ارزيابي ارزش گردشگري برخي از جاذبه‌هاي مهم گردشگري اين شهرستان مانند تالاب قوري گل و آب‌گرم معدني بستان‌آباد، نشان مي‌دهد شاخص زيبايي ظاهري با ارزش 0/75 و 0/875 و معيار اجتماعي – اقتصادي براي تالاب قوري گل با ارزش 0/7 و همچنين، معيار گردشگري با ارزش 0/8125 براي آب‌گرم معدني بيشترين نقش را در جذب گردشگران داشته‌ است و بر اساس تحليل سلسله‌مراتبي و معيارهاي آن، شاخص سازگاري برابر 0/0335 و نرخ سازگاري آن 0/0373 است و شاخص‌هاي توان اقتصادي شهرستان بستان‌آباد شامل پتانسيل‌هاي ارزشمند در حوزۀ صنايع ‌دستي (قالي)، محصولات كشاورزي (هويج و سيب‌زميني)، سوغاتي (فطير بستان‌آباد) كه منشأ شكل‌گيري واحدهاي تجاري و ايجاد اشتغال هستند و با مقدار 0/6033 بيشترين نقش در رونق گردشگري در اين شهرستان را دارند.