شناخت مقبرۀ اَبَش خاتون (خاتون قيامت) شيراز و معماري آن بر اساس مستندات تاريخي و شواهد موجود

مقبرۀ «اَبَش خاتون» يا «خاتون قيامت» بخشي از ميراث معماريِ كمتر شناخته‌شدۀ شيراز است كه انتساب آن به اتابك اَبَش محل اختلاف است و به سبب تخريب‌هاي گستردۀ سدۀ اخير بخش اندكي از آن برجاي مانده است. هدف پژوهش كنوني دستيابي به روايتي از اين بنا و محوطۀ آن مبتني‌بر ارزيابي فرضيه‌هاي موجود و سپس بازسازي تصويري اين عمارت است و مي‌كوشد به اين پرسش‌ها پاسخ دهد كه پيشينۀ عمارت چيست و نقش واليان و حاميان زن در شكل‌گيري و شكوفايي آن، چه بوده است؟ شواهد تصويري موجود از اين بنا چه ويژگي‌هايي را آشكار مي‌سازند؟ و معماري، هندسۀ بنا و تزئينات آن چگونه است؟ روش پژوهش «تفسيري تاريخي» است. نتايج نشان مي‌دهند كه اين محوطه در روزگار ديلميان (سدۀ 4ق)، شكل اوليۀ خود را به عنوان «مشهد اُمّ‌كلثوم» يافته و در عصر سلجوقي رونق گرفته است. بيشترين سهم در شكوفايي اين محوطه در نيمۀ نخست سدۀ 7ق است كه به «قبرستان آل‌سُلغُر» بدل گرديد. اتابك اَبَش، رباطي به نام خود ساخت و بعدها كردوچين عمارتي تازه بساخت يا جسد اَبَش خاتون را به همان رباط بازگرداند. مطالعۀ مستندات موجود به‌ويژه عكس‌ها و نقشه‌ها نشان مي‌دهند كه از سدۀ 12 تا 14ق، همواره اين بنا به «خاتون قيامت» شهره بوده است. هرچند تزئينات آن كاشي معرق است ولي پلان مربع‌شكل و نماي متقارن آن به‌گونه‌اي است كه «نسبت ارتفاع به عرض» و «بلندي گنبد خارجي» همگي ياد‌آور الگوي ساخت مقبره‌هاي برجي روزگار ايلخاني هستند كه شايد با مرمت‌هاي پي‌در‌پي در اوايل عصر صفوي شكل نهايي كنوني خود را يافته باشد.