غريب‌ الحديث‌نگاري در سدۀ سوم هجري (مطالعۀ تطبيقي غريب‌ الحديث ابن‌سلّام و ابن‌قتيبه)

دانش «غريب‌ الحديث» در هندسۀ دانش‌هاي حديثي، ذيل «فقه الحديث» جاي مي‌گيرد. اهمّيت دانش غريب‌ الحديث به اهمّيت حديث و فهمِ آن گره خورده است. حديث حكايت‌گر سنّت بوده و سنّت، پس از قرآن كريم دومين منبع فهم دين و آموزه‌هاي وحياني به شمار مي‌آيد. فهم بخش مهمي از روايات در گرو فهم واژگان و عباراتِ دشوار آنهاست. با توجه به جايگاه و اهمّيت حديث از يك‌سو و وجود واژگان دشوار و غريبِ نيازمند شرح و تفسير در دل روايات، از سوي ديگر، از همان سده‌هاي نخستين اسلامي، دانش غريب‌ الحديث، مورد توجه عالمان حديثي قرار گرفته و در گذر تاريخ علوم اسلامي، رشد و تحوّل فزاينده‌اي را به خود ديده‌ است. كهن‌ترين آثار برجاي‌مانده در اين عرصه دو كتاب غريب‌ الحديث ابن‌سلّام و ابن‌قتيبه هستند كه يكي در طليعۀ قرن سوم و ديگري در اواخر همان قرن پديد آمده‌اند. تفاوت سبك نگارش و درون‌مايۀ اين دو اثر در دو نيمۀ سدۀ سوم هجري، از سير تحوّلِ محسوس غريب‌ الحديث‌نگاري در آن سده پرده برمي‌دارد. اين دو اثر در نظام چينشِ روايات، با يكديگر تفاوت دارند؛ به گونه‌اي كه ابن‌سلّام نظامِ مُسندي و ابن‌قتيبه نظام تلفيقيِ چينش (بر اساس ابواب فقهي ـ مُسندي) را برگزيده‌اند. مجموع روش‌هاي دو نگارنده در شرح روايات، در بيست و سه روش قابل احصاء است، كه از اين شمار، هفده روش مشتركِ ميان آن دو، و شش روش مورد اختلاف است.