بررسي سبك‌شناختي سطح زباني افسانۀ گلريز اثر ضياء‌الدّين نخشبي

كتاب «افسانۀ گلريز» اثر ضياءالدين نخشبي، شاعر و نويسندۀ قرن هشتم، اثري عاشقانه است كه با تلفيقي از نظم و نثر نوشته شده و وجوهي از فرهنگ عامّه روزگار مؤلف را بازتاب مي‌دهد. باتوجّه به اينكه كتاب ياد شده-برخلاف طوطي‌نامه اثر ديگر مؤلف- كمتر شناخته شده و مورد مطالعه قرارگرفته است، ضرورت دارد اين متن داستاني از زواياي گوناگون از جمله مطالعات سبك‌شناسانه مورد مطالعه و بررسي قرار گيرد. مقالۀ پيش رو در پاسخ به اين ضرورت كوشيده است، سطح زباني «افسانۀ گلريز» را بررسي و ويژگي‌هاي آوايي، واژگاني و نحوي اين اثر را كشف، استخراج، طبقه‌بندي و تحليل نمايد. نتايج حاصل از تحقيق كه با روش توصيفي-تحليلي صورت گرفته، نشان مي‌دهد كه در اين متن، انواع فرايندهاي واجي به كار رفته است؛ اما فراواني آن به اندازۀ متن هاي قرن هاي قبل نيست. انواع سجع، تضمين المزدوج، موازنه، انواع جناس، واج آرايي، تكرار و تتابع اضافات با هدف تقويت موسيقي سخن به كار رفته است. در اين اثر واژگان حسي فراواني بيشتري دارد و سبك آن شفاف است. همچنين وجود واژگان مهجور عربي فراوان، تعدادي واژۀ مهجور فارسي و تركيب سازي هاي بديع از ديگر ويژگي‌هاي سبكي افسانۀ گلريز محسوب مي‌شود. سبـك كتاب هيجان انگيز و عاطفي و بسامد جمله هاي عطفي فراوان است؛ سخن با شتاب همراه است و نثر ضرباهنگي پويا دارد. جمله ها در اين كتاب معمولاً سـاده و كوتاه‌ا‌ند و جمله هاي مركب بسامد كم‌تري دارند. بيشتر جمله ها وجه اخباري دارند و گاه تقديم اجزاي جمله موجب نشانه دار شدن چيدمان گشته است. فراواني فعل هاي ساده و فعل هاي ماضي، حذف فعل به قرينه و بسامد بالاي قيد از ويژگي‌هاي سبكي اثر است كه موجب طولاني شدن جمله‌ها شده ‌است.