تحليل نشانه - معناشناختي استعارۀ مفهومي نور و فرّۀ ايزدي در انديشۀ سهروردي

به گمان بسياري از صاحب‌نظران، شيخ شهاب‌الدين سهروردي در آثار خود، وجوه مشتركي ميان حكمت ايران باستان و فلسفه و عرفان اسلامي مطرح كرده است. وي با ورود به دنياي نشانه‌هاي رمزي به حوزۀ استعارۀ مفهومي ‌نزديك‌تر شده ‌است. «نور» و «فرّه ايزدي» كلان‌استعاره‌هاي دربردارندۀ استعاره‌هاي خُردتر و برخاسته از طهارت نفس هستند كه درنتيجۀ يك تعامل حسي ـ ادراكي ميان سوژه و نشانه‌هاي زباني، معنا به ‌دست‌ مي‌آيد. ارتباط معنايي نشانه‌هاي زباني «فرّه ايزدي» و «نور» در گفتمان روايي الهي، تحت چرخۀ صحيح تعامل و مبادلۀ ارزش برجسته ‌مي‌شود. «فرّه ايزدي» با انسان برگزيدۀ حق، و «نور» با آفرينندۀ انسان و جهان نسبت يافته است كه مسيري از مُلك تا ملكوت را طي مي‌كنند. همچنين نسبت اين «نور» با «نور سياه» در عرفان شايستة بررسي ‌است. آيا حقيقت و متافيزيك به‌ گمان پساساختارگرايان، توهّمي شكل‌گرفته در نظام استعاره‌هاست؟ آيۀ 35 سورۀ نور مهم‌ترين كلان‌استعارۀ قرآن است كه با استعارۀ مفهومي فرّه ايزدي، رابطۀ عموم‌ و خصوص مطلق دارد؛ زيرا نور الهي دربرگيرندۀ آن فرّه ايزدي درخورِ افراد شايسته است. در تفكر عرفاني مبتني بر وحدت‌‌نگري نمي‌توان نور را از ظلمت به‌‌كلّي جدا كرد؛ زيرا وجود هر دو در عالم ضروري است و نور خاستگاه هر نور و ظلمت است. اين جستار با رويكرد تحليل نشانه‌معناشناختي به چگونگي توليد معنا از ميان نشانه‌هاي زباني مشابه مي‌پردازد و از نظريۀ «نقصان معنا»ي گرمس براي رسيدن به اهداف اين پژوهش بهره‌ مي‌گيرد. از ميان چهار روايت مطرح‌شدة وي، «روايت تطابقي» و «روايت هم‌آميخته» براي تفسير استعارۀ مفهومي «نور» و پيوند آن با «فرّه ايزدي» رهگشا خواهد بود.