روابط ساختاري اركان عروضي

اركان عروضي از بخش‌هاي اصلي دانش عروض به شمار مي‌روند؛ ازهمين‌رو يادگيري اركان و نظام حاكم بر آنها در عروض سنتي جايگاهي خاص داشته و شناخت اركان سالم و مزاحف همواره بخشي بزرگ از اين دانش بوده است. با آشكارشدن عيوب عروض سنتي، عروضيان كوشيدند نظام‌هاي جديدي براي تبيين وزن شعر ارائه كنند. در اين مسير هركدام، اركان مدّنظر خود را معرفي كردند؛ اما آنچه در اين ميان مغفول ماند، تبيين رابطه ميان اركان در عروض جديد و ارائة ساختاري براي آنهاست. اين امر به آشفتگي در مقدمات و پايه‌هاي اين دانش و دشواري يادگيري آن انجاميده است. در اين پژوهش سعي بر آن بوده است تا روابط ميان اركان شناسايي و به‌صورت ساختاري تبيين شود. حاصل اين تحقيق، شناسايي دو نوع رابطة ساختاري ميان اركان در عروض فارسي است. رابطة نخست براساس افزايش يا كاهش هجاهاي آخر اركان شكل مي‌گيرد و رابطة دوم مبتني بر مفهوم كهن «دايرة عروضي» است و با آن مي‌توان اركان را از دايره‌هايي به دست آورد كه «دايره‌هاي ركني» مي‌ناميم. بر اساس اين دو نوع رابطه، دو ساختار جديد معرفي مي‌شود كه به‌ترتيب «ساختار خطي» و «ساختار دايره‌محور» ناميده شدند. نتيجة مشترك اين دو ساختار نشان مي‌دهد كه اگر نظريات نادر را كنار بگذاريم، تعداد اركان صحيح فارسي از يك‌هجايي تا پنج‌هجايي، چهل و چهار ركن است كه عبارت‌اند از: يك ركن يك‌هجايي، دو ركن دو‌هجايي، هفت ركن سه‌هجايي، سيزده ركن چهار‌هجايي و بيست و يك ركن پنج‌هجايي.