بحثي دربارۀ مسأله پراكنش سفال سيلك I3-5 در گسترۀ فلات مركزي ايران: توليد خانگي يا تخصصي؟

پژوهش‌هاي دورۀ نوسنگي در فلات‌مركزي ايران، به‌ويژه در بحث تكنولوژي و سازمان توليد سفال، حضور سازمان توليد خانگي در بين اين جوامع را نشان مي‌دهد. مواد خام، توليدات، ابزارهاي توليد، سطح تخصص‌پذيري و مبادلات همه حاكي از آن است كه محصولات در مقياس خانگي توليد مي‌شده و مبادلات تنها در سطح محلي صورت مي‌گرفته است. فناوري‌ها، ابزارهاي ساخت، تنوع محصولات، سطح تعاملات فرهنگي و ديگر شاخصه‌ها نشان مي‌دهد كه جوامع دورۀ نوسنگي اين منطقه اجتماعات كوچك و بسيار ساده‌اي بودند و توليدات را تنها براي مصرف خانگي به‌كار مي‌گرفتند. نگارندگان در اين پژوهش از داده‌هاي محتوايي محوطه‌هاي شاخصي دورۀ نوسنگي شامل سيلك (دشت كاشان)، چهاربنه و ابراهيم‌آباد (دشت قزوين) و پرديس و چشمه‌علي (دشت تهران) استفاده كرده‌اند؛ هر يك از اين محوطه‌ها سفال‌هاي محلي‌اي دارند كه شاخصه‌هاي سازمان توليد خانگي را به‌خوبي نشان مي‌دهد. با اين‌حال، در اين دوره يك استثناء نيز وجود دارد؛ در دورۀ نوسنگي شاهد حضور يك نوع سفال مشترك در بيشتر بخش‌هاي فلات‌مركزي هستيم. سفال نخودي با نقوشي در طيف سياه رنگ كه به سفال سيلك I‌3-5 معروف است. پراكنش سفال سيلك I‌3-5 در گسترۀ فلات‌مركزي با آن‌چه از سازمان توليد سفال و نحوۀ مبادلۀ كالا و يا تكنولوژي در اين دوره تعريف مي‌شود، هم‌خواني ندارد و سؤالاتي را در ذهن ايجاد مي‌كند: 1) چه نوع سازمان توليدي را مي‌توان براي توليد سفال سيلك I‌3-5 در دورۀ نوسنگي متأخر در محوطه‌هاي فلات‌مركزي پيشنهاد كرد؟ 2) چگونه مي‌توان دربارۀ پراكنش سفال سيلك I‌3-5 را در پهنۀ وسيع فلات‌مركزي در دورۀ نوسنگي متأخر، با توجه به سازمان توليد آن بحث كرد؟ در اين پژوهش كه برمبناي مطالعات قوم‌نگاري و حضور متخصصينِ تمام‌وقتِ غيرساكن (دوره‌گرد) انجام شده است، اين فرض مطرح مي‌شود كه با توجه به اين‌كه حضور متخصصين تمام‌وقتِ ساكن نيازمند جامعه مصرف‌كننده است و در استقرارهاي با جمعيت بالا امكان بروز دارد، مي‌توان جوامع دورۀ نوسنگي را گام اول پيچيدگي و در راستاي تخصصي شدن ساخت محصولات دانست و يكساني برخي دست‌ساخته‌ها و آثاري هم‌چون سفال و يا معماري كه در اين پژوهش صرفاً به مبحث سفال سيلك I‌3-5 پرداخته شده است را ناشي از حضور متخصصيني دانست كه با توجه به چرخۀ ساليانۀ فصول كشاورزي در مناطق استقراري به‌صورت موقت حاضر شده و خدمات خود را ارائه مي‌كنند.