ابهام زدايي و تحليلي بر روند شكل گيري، فروغ و فرجام آتشكدۀ آذرگشنسب

آتشكدۀ آذرگشنسب يكي از بناهاي بزرگ دورۀ ساساني است كه براساس منابع تاريخي و پژوهش‌هاي باستان‌شناختي توسط «خسرو اول» ساساني در شيز يا تخت‌سليمان امروزي ساخته شده است. درمورد مكان اوليه، روند شكل‌گيري، زمان استفاده و به‌خصوص علل خاموشي و يا نابودي آن بحث‌هاي بسياري از طرف مورخان و باستان‌شناسان مطرح شده است. پژوهش حاضر درپي پاسخ به ابهامات موجود در مورد علل خاموشي يا تخريب اين آتشكده براساس مطالعۀ متون تاريخي و بازخواني گزارش كاوش‌هاي باستان‌شناختي محوطۀ مذكور است. برخي علت خاموشي آتشكده را فقدان نيايشگران و برخي نيز گسترش دهكده‌اي در اطراف آتشكده در حدود قرن چهارم هجري‌قمري و تنگ شدن عرصه بر آتشكده ذكر مي‌كنند. در اين پژوهش از روش توصيفي-تحليلي استفاده شده است. نتيجۀ تحقيق نشان مي‌دهد كه آتشكدۀ مذكور نه به‌دليل فقدان نيايشگران و نه به‌دليل گسترش دهكدۀ اطراف آن، بلكه احتمالاً به‌علت شكل‌گيري يك روستا يا شهرك جديد در حدود اواخر قرن چهارم و يا اوايل قرن پنجم هجري‌قمري خاموش و درنهايت تخريب گشته است. درواقع نگارندگان بر اين عقيده هستند كه از زمان تصرف اين منطقه توسط مسلمانان تا زمان احداث كاخ ييلاقي آباقاخان دو دهكده يا لايۀ استقراري در اين محوطه وجود داشته است. يكي از اين دهكده‌ها زرتشتياني بوده‌اند كه هم‌زمان با فعاليت آتشكده و از قرن اول تا حدود پايان قرن چهارم هجري‌قمري در اين منطقه ساكن بوده‌اند و دهكدۀ ديگر احتمالاً مسلماناني -تركان سلجوقي- بوده‌اند كه بعد از ويراني آتشكده و از قرن پنجم تا حدود اواخر قرن هفتم هجري‌قمري در اين محوطه حضور داشته‌اند و آتشكده احتمالاً توسط ساكنان دهكدۀ اخير سلجوقي براي هميشه تخريب و به خاموشي گراييده است.