بازشناسي سازمان فضايي-كالبدي شهر استخر فارس در دورۀ ساساني و اوايل اسلام

شهر استخر واقع‌در بستر متمايز طبيعي ميانِ كوه رحمت و رود پُلوار، شهر مادر ساسانيان و مقر نياكان آنان محسوب مي‌شود؛ اما اطلاعات كمي پيرامون معماري و طراحي اين شهر مهم در دسترس است. مسألۀ اين پژوهش ابهام در ساختار شهر استخر با توجه به نبود آثار روي زمين، كاوش‌هاي محدود و پراكنده‌ و پژوهش‌هاي منفرد است. در بستر مطالعات معماري پيش از اسلام در فارس، اين پژوهش با توجه به پيچيدگي و كمبود منابع و مدارك، با رويكرد كيفي، روش تركيبي را برگزيده است. ابتدا با روش تفسيري-تاريخي منابع تاريخي تحليل شده‌اند و گزارش‌هاي كاوش و پژوهش‌هاي نوين مبتني‌بر فن‌آوري‌هاي روز بازخواني شده‌اند تا نقشۀ فرضي شهر استخراج شود. اين نقشه نشان مي‌دهد كه ساختار شهر ساساني با جهت شمال‌ غربي- جنوب‌شرقي به‌شكل شبكۀ شطرنجي در بخش غربي است كه در گوشه‌ها از فرم طبيعي حصار تبعيت كرده و شعاعي مي‌شود. دروازه‌ها در امتداد خيابان‌هاي اصلي واقعند. رود پلوار مانع طبيعي در شمال، با پل‌هايي در امتداد دروازه‌ها قطع شده است. شهر اوايل اسلامي هستۀ مركزي شهر ساساني را تخريب و روي آن واقع شده است. شبكۀ نامنتظم و به‌هم فشرده‌ متمايل به جهت شمالي-جنوبي است و با حصاري چهارگوشه محدود شده است. مركز شهر در اطراف مسجد بوده و همجوار آن بازار قرار داشته است. مقايسۀ موردي برخي عناصر و يا خصيصه‌هاي مهم شهر استخر با آثار مشابه همانند بيشاپور به تكميل يافته‌ها كمك كرده است. چنين به‌نظر مي‌آيد كه مقر حكومتي يا آئيني ساساني در مركز شهر قرار و در زير مسجد و قلعۀ جديد قرار دارد. بخش غربي حاوي آثار بزرگ مقياس آئيني ساساني است. در خارج از حصار شهر حومۀ شهر قرار داشته و موازي كريدور رود پلوار و دامنۀ تخت‌رستم باغ‌ها و مزارع در تركيب با آثار معماري گسترده شده است؛ بنابراين به‌نظر مي‌رسد شهر استخر در دورۀ ساساني ويژگي شهري آئيني-حكومتي و در دورۀ اوايل اسلام ويژگي شهري خود جوش را به‌نمايش مي‌گذارد.