درآمدي بر جايگاه دام در چرخۀ اقتصادي شهر كهن اسفراين (براساس مطالعات باستان جانورشناسي)

شهر ‌كهن اسفراين و يا «شهر بلقيس»، در خراسان شمالي قرار گرفته است. به استناد شواهد باستان‌شناختي و منابع مكتوب، پهنۀ كنوني اسفراين از دوره‌هاي پيش‌ازتاريخ بستر مناسبي براي حضور پيوستۀ جمعيت‌هاي انساني داشته و به‌دليل موقعيت جغرافيايي و توان‌هاي محيطي مناسب در طول دوران اسلامي اهميت داشته است. توازن مناسب بين منابع آبي و طبيعي، موجب گسترش و اهميت اقتصادي كشاورزي و دامپروري در اين پهنه بوده است. مطالعات صورت گرفته بر مواد فرهنگي اين محوطه بيشتر بر معماري و سفال  تمركز داشته و مجموعۀ حاضر، نخستين مجموعۀ استخواني مطالعه شده از چندين فصل كاوش‌ اسفراين است. از آنجا كه دامپروري در دوران تاريخي و اسلامي يكي از اركان مهم اقتصاد زيستي به‌شمار آمده و بر‌جنبه‌هاي گوناگون اقتصادي، اجتماعي تأثير داشته، مطالعۀ باستان‌جانورشناختي براي درك بهتر اين چرخه اهميت دارد. ازسوي ديگر، موقعيت سياسي و جغرافياي اسفراين در گذشته و پايداري آن تاكنون لزوم مطالعات نوين باستان‌شناختي آن را دوچندان مي‌كند. پرسش اصلي اين است كه اقتصاد معيشتي در اين محوطه چه وضعيتي داشته و از چه گونه‌هاي جانوري بهره‌وري شده‌ است و با توجه به نزديكي و تابعيت اسفراين از نيشابور آيا شباهتي بين جمعيت گوسفندسانان اين دو مجموعه مشاهده مي‌شود؟ آيا شواهد باستان‌جانورشناختي حيوانات باربر در شبكۀ راه‌هاي تجاري اسفراين قابل بررسي است؟ اين مجموعه، ۱۰۰۲قطعه استخوان (كاوش ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰) به وزن ۱۶۵۶۰گرم است و در آزمايشگاه بيوباستان‌شناسي دانشگاه تهران با روش‌هاي كمّي و كيفي با هدف بررسي الگوهاي معيشتي شمال‌شرق ايران مطالعه شد؛ سپس نتايج باستان‌جانورشناختي با منابع مكتوب و نتايج محوطه‌هاي ديگر مقايسه شد. گونه‌هاي اصلي اين مجموعه را بز و گوسفند تشكيل مي‌دهد و شباهت اندازۀ جمعي گوسفند در نيشابور و اسفراين احتمال تأمين اين حيوان از يك منبع را تقويت مي‌كند. وجود بقاياي گاو، خر، شتر، آهو و گوزن فرضيۀ استفاده از برخي به‌منظور حمل بار و شكار برخي توسط ساكنان را تأييد مي‌كند.