مقايسۀ تجرد ادراكهاي حسي و خيالي با بُعد چهارم افزايشي

يكي از مسائل مهمي كه در فلسفۀ صدرايي مغفول مانده، «بُعد چهارم افزايشي» است. اساس «ديدگاه افزايشي زمان» آيندۀ معدوم است ولي هر كدام از زمانهاي گذشته و حال، ثابت در جاي خود قرار دارند. انديشمندان مسلمان گرچه بتصريح متوجه چنين تقريري نبوده‌اند، اما لازمۀ برخي سخنان فلاسفۀ صدرايي دربارۀ تجرد ادراك حسي و خيالي و حافظه، همين ديدگاه است؛ «هنگاميكه چيزي را ادراك حسي‌ـ‌خيالي ميكنيم، اين ادراك درست بهمان صورت پديد آمدن خود، در ذهن باقي ميماند». در اين مقاله نشان خواهيم داد كه درواقع اين ديدگاه ارتباطي به تجرد ندارد و ـ در صورت درستي ادلّه ـ تنها ميتواند «بُعد چهارم افزايشي» را اثبات كند. در اين راستا، پيشينۀ بعد چهارم افزايشي را در فلسفه‌هاي پيشاصدرايي نيز بصورت انتقادي بررسي خواهيم كرد؛ بويژه اين ادعاي سهروردي را كه محتواي چهاربعدگروي افزايشي را بصراحت به برخي نسبت داده است: «چون هر يك از حركتها موجود شده‌اند، پس كل حركتها نيز موجود شده و آنها اجتماع در وجود دارند».