فاعليت الهي از ديدگاه الهيات پويشي و نقد آن بر مبناي فاعليت بالتجلي

فاعليت الهي از ديدگاه الهي دانان پويشي، فعاليت خدا در جهان و تاثير گذاري او بر موجودات است. آنان براي پاسخگويي به مسائل فلسفي وكلامي در اين موضوع، در تحليل فاعليت الهي در نظام عالم، تغيير را بهتر از ثبات دانسته و فلسفه خود را مبتني بر تحول و پويش متقابل و ارگانيك همه موجودات مي‌دانند. موجودات با داشتن دو بعد اصلي و تبعي، در عين داشتن روابط متقابل با يكديگر، فرديت خود را حفظ كرده و داراي خلاقيت هستند. لذا خداوند نيز به عنوان يكي از موجودات اين عالم كه در عرض موجودات ديگر قرار دارد، در ذات تبعي اش متغير است و رابطه اثر گذاري و اثر پذيري ميان خداوند و موجودات عالم، منجر به حلول خداوند در جهان مي‌شود. حال براي حفظ فاعليت و خلاقيت و خود آفريني موجودات ديگر در كنار فاعليت الهي، علم پيشين و قدرت مطلق الهي نفي شده و خداوند خالق موجودات نيست بلكه صرفا داراي خلاقيت است. علي رغم وجود ناسازگاري دروني در ديدگاه اين مكتب، ملاصدرا بر مبناي اصول فلسفي خود، نظريه الهي دانان پويشي در زمينه فاعليت الهي را منافي وجوب ذاتي و بساطت ذات خداوند دانسته و با فاعل بالتجلي دانستن خداوند، در عين حفظ تعالي ذات الهي، فاعليت او را در همه ابعاد موجودات اثبات، و زمينه پاسخگويي به اشكالات كلامي در حوزه فاعليت الهي را فراهم مي‌آورد.