پيامدهاي سياسيِ فهم عين ‌القضات همداني از مقوله «جبر و اختيار»

بحث از «جبر و اختيار» و دلالت‌هاي معرفتي آن، همواره يكي از مباحث موردِ مناقشه‌ در تاريخ انديشه ايران و اسلام بوده ‌است. در اين ميان، عمده پژوهش‌هاي موجود، بر غلبه انديشه تقدير‌گرا در تاريخ تفكر سياسي و عرفاني ايران تأكيد داشته‌اند. عين‌القضات همداني يكي از برجسته‌ترين متفكران سنت عرفاني در دوران ميانه اسلام و نيز از جسورترين منتقدان حكومت سلجوقي است كه به موضوع جبر و اختيار توجه داشته ‌است. يكي از بنيان‌هاي مهم معرفتي كه مي‌توان با اتكاء به آن انديشه سياسي متفكران را بررسي كرد، درك هر انديشمند از مقوله جبر و اختيار ـ ‌‌به‌عنوان وجه مهمي از انسان‌شناسي‌ـ است؛ از اين‌رو در پژوهش حاضر تلاش شده در چهارچوب رهيافت دلالتي، انسان‌شناسيِ عين‌القضات همداني با هدف فهم دلالت‌هاي سياسيِ درك وي از مقولة جبر و اختيار مورد واكاوي قرار گيرد. پرسش اصلي پژوهش اين است كه پيامدهاي سياسي فهم عين‌القضات همداني از مقوله جبر و اختيار كدام‌اند؟ يافته ها حاكي از آن است كه عين‌القضات پس از تعيين خصلت جبري براي عالم الهيّت و تفكيك ماهيتيِ عالم آدميّت از آن؛ با تأكيد بر ذاتي ­بودن اختيار در وجود آدمي، ديدگاه غالب و فضاي تك‌انديش و جبرگراي زمانه‌اش را مورد نقد و نكوهش قرار داده ‌است. يافته‌هاي پژوهش، درعين­ حال، مي‌توانند نمونه نقضي باشند بر روايت‌هايي كه كليّت تاريخ تفكر و فرهنگ سياسي ايران را باورمند به تقديرگرايي‌ ارزيابي كرده‌اند.