تحليل مقايسه‌اي مجالس سبعه و مكاتيب ‌براساس فرانقش‌انديشگاني‌در دستور نقش‌گراي هليدي

زبان شناسي نقش گرا از مهم‌ترين رويكردهاي زبان شناسي قرن بيستم است كه بر نقش زبان و واحدهاي ساختاري آن تأكيد دارد و ساختي فراتر از جمله يعني متن را بررسي مي‌كند. بنيان دستور هليدي بر دو صفت نظام مند و نقش گرا استوار است. نظام معنايي با كلّي ترين كاركردهاي زبان- كه هليدي آن را فراكاركرد يا فرانقش مي نامد- در ارتباط است. فرانقش انديشگاني بر اساس دستور نقش گراي هليدي شش نوع است:‌ مادي، ذهني، رابطه اي، رفتاري، وجودي و كلامي كه در اين پژوهش به‌طور مقايسه اي فرايندهاي شش‌گانه در دو اثر از آثار منثور مولوي يعني مجالس سبعه و مكاتيب با روش توصيفي- تحليلي بررسي خواهد شد تا به اين سؤال پاسخ داده شود كه آيا بين بسامد انواع فرايندها و ساختار نوشتاري و خطابي كه وجه بارز اين آثار محسوب مي شود، رابطه اي وجود دارد؟ تا بتوان به نوعي به سبك شناسي اين آثار بر اساس فرانقش هاي انديشگاني مطرح در دستور نقش گراي هليدي به تأثيرپذيري از جهان‌بيني نويسنده دست يافت. نتايج به‌دست‌آمده بيانگر اين است كه در مجالس سبعه، فرايند مادي و در مكاتيب، فرايند رابطه‌اي، بسامد بيشتري دارند كه علت آن را مي توان در نوع كاركرد هر فرايند با توجه به موضوع مجالس سبعه كه خطابه و مجلس گويي و مكاتيب كه نامه هاي مولوي است، دانست. از طرف ديگر، از عناصر پيراموني نه گانه، عنصر مكان در هر دو اثر بسامد بالايي دارد. با توجه به اين كه فرايند مادي، عامل بالابرندۀ گذرايي و فرايند رابطه اي، عامل پايين‌آورندۀ گذرايي متن است، گذرايي پايين مكاتيب به دليل وجود بسامد بالاي عناصر پيراموني تا حدودي جبران شده است تا متن به هدف خود كه تعليم اخلاق و انسانيت است، نائل گردد.