فاصلۀ ايمان و اعتقاد در نظريّۀ مولانا

دو اصطلاح ايمان (Faith) و اعتقاد (Belief) به دليل حوزۀ معنايي مشترك و كثرت كاربرد، نه تنها در نزد عامّه؛ بلكه در نزد خواص اعم از شاعران و نويسندگان نيز به جاي هم استفاده مي شوند و گويي مرزهاي مفهومي متمايزي بين آن ها وجود ندارد. حال آنكه در معنا و مفهومِ حقيقيِ خود تمايز جدّي با هم دارند. به همين نسبت، «مؤمنان» و «معتقدان» نيز در ارتباط با امّهات دين؛ يعني تلقّي از خداوند و نحوۀ ارتباط با او، شيوۀ ادراك هستي و تعامل با آن، ماهيّت تلقّي از دين و تجربه هاي ديني تفاوت هاي آشكاري با هم دارند. بر خلاف بسياري از شاعرانِ متمايل به تصوّف و عرفان كه عموماً فاصله اي ميان ايمان و اعتقاد نمي ديدند، مولانا ضمن اينكه مانند اغلب متفكّران و عارفان مسلمان «ايمان» و «كفر» را در مقابل هم قرار مي دهد، «ايمان» و «اعتقاد» را از يكديگر تفكيك و تفاوت عالمِ ايمان و اعتقاد را تبيين مي كند و راه خود را از ساير شاعران عارف مسلكِ پيش از خود جدا مي سازد. در منظومۀ فكري مولانا كه بي شباهت با ديدگاه هاي فيلسوفاني مانند كي يركگور نيست، ايمان، امري سيّال و مدام در حالِ شدن است و اعتقاد امري ثابت و ايستا و به همين دليل، ايمان امري نامحدود است و اعتقاد امري محدود و مقيّد. ايمان، فردمحور است و از راه تجربۀ فرديِ اقبال بنده به خداوند و با سير انفسي به دست مي آيد و اعتقاد در جمع و جمعيّت و از طريق وسائط اعم از افراد، كتب و اسناد و سير آفاقي بروز مي كند، متعلَّق ايمان امر محال است و اعتقادات امور ممكن را شامل مي شوند، صاحبان اعتقاد جزم گرا، ديگرستيز و هراسان هستند كه مبادا كساني بر عقايد آن ها بتازند؛ اما صاحبان ايمان، مداراجو و با طمأنينۀ خاطر هستند. صاحبان ايمان، در رابطه اي بي پايان با خداوند همواره در حال شدن هستند و عاشقانه اين رابطه را ادامه مي دهند و صاحبان اعتقاد، با خداوند، رابطه اي معامله گرانه دارند و اگر دين مي‌ورزند دين شان وسيله اي است براي دستيابي به خواست ه اي اين جهاني و آن جهاني.