پيدايي خط افق در نقاشي با نگاه به سفال‎ نگاره ‎هاي سلجوقي تا نسخه ‎نگاره ‎هاي ايلخاني

خط افق به ‎ويژه در طبيعت ‎نمايي، همچون شيرازه ‎اي آسمان را به زمين مي‎پيوندد و هرآنچه را در اين فضاست، به‎ شيوه‎اي منطقي، جاي‎گير مي‎ سازد. گرچه امروز، بازنمايي خط افق در نقاشي آسان مي‌نمايد؛ بررسي نسخه‎ نگاره ‎هاي پيشاتيموري، تكاپوهاي هنرمندان را در رسيدن به چهارچوبي براي بازنمايي روشمندِ عناصر بصري، بدون سردرگمي در فضاي آسمان‌ـ‌‌زمين بازمي‌نمايد. پژوهش كنوني با كنكاش در آثار سده ‎هاي 5ـ8هـ مي‎كوشد روند پيدايي و چهارچوب‎ هاي ترسيمي خط افق، نيز جنبه‎ هايي از كارآمدي آن را در نقاشي ايراني آشكار سازد. بازخواني نگاره‎ هاي ايراني برپايۀ چهارچوب‎ هاي منطقي و فهم‎پذير هندسي، چگونگي صورت‎ يابي و معناپذيري آن‎ها را دست‎يافتني مي‎سازد و اين هنر را از پديده‎اي ديگرجهاني به سپهر ادراكي بينندۀ امروز مي‎آورد. پژوهش نشان مي‎دهد در نخستين آثار، مرزبندي فضاي آسمان و زمين صورت نمي‎ گرفته و فضاي تصوير، معلق بوده است. سپس، هنرمندان كوشيده ‎اند اين فضا را با ترسيم مرز آسمان(خط آسمان) و گاه مشخص نمودن حدود آبگيرها (ترازهاي آبگير) به ‎سامان آورند. بهره‎گيري از كادرهاي پايين نقاشي در جايگاه تراز (كادرـ‎ترازها) و سپس پرداخت پهنۀ زمين (خط زمين) گام ‎هاي بعدي ايشان بود؛ تا سرانجام در نسخه‎هاي ايلخاني، خط افق پديدار شد و سامان‎ يابي و گسترش ژرفناكي نقاشي ايراني را ممكن ساخت. پژوهش به‎ شيوۀ توصيفي‎ـ‎ تحليلي و با جستجويِ افزون‎بر 30 نمونۀ سفالينه و 300 نسخه ‎نگاره از 40 نسخه برجستۀ سده هاي يادشده، پيش مي‎رود.