مناسبات نظري و عملي تصوف و اسماعيليه از آغاز تا سقوط الموت

ارتباط اسماعيليان با تصوف در تحقيقات مختلف غالباً در زماني پس از سقوط الموت گزارش شده است؛ درحالي‌كه گزارش‌هايي از مناسبات نظري و عملي اين دو گروه پيش از آن زمان وجود دارد؛ درنتيجه اين مسئله قابل بررسي است كه نخستين ارتباط جوامع اسماعيلي با تصوف چه زماني بوده است؟ اين نوشتار با بررسي منابع و گزارش‌هاي تاريخي تا پيش از سقوط الموت نشان مي‌دهد با شروع نهضت ترجمه كه انديشه‌‌هاي وحدت وجودي ارسطو ميان جوامع مسلمان راه يافت؛ اسماعيليان نخستين جزء متأثران اين انديشه بودند و ابتدا همراه با جريان‌هاي باطني و سپس هم‌نوا با برخي انديشه‌هاي حلاج ـ صوفي قرن چهارم ـ عقايد و مناسك خود را شكل دادند؛ آثار نخستين انديشمندان اسماعيلي، تقيدات صوفيانه برخي از ائمه فاطمي، دوره اعلان قيامت الموت و برگزاري آداب و مناسك صوفي در دربار از مظاهر اين ارتباط و مناسبات است.