بررسي تطبيقي اشكال تسلسل در صورت‌هاي ذهني و بازنمايي

برخي از اشكال‌هايي كه انديشمندان غربي به وجود ذهني وارد كرده‌اند، ازجمله تسلسل در بازنمايي، نزد فيلسوفان مسلمان هنوز ناشناخته ‌است: اگر ديدگاه وجود ذهني پذيرفته شود، آنگاه صورت ذهني داراي «بازنمايي» خواهد بود. ولي خودِ اين «بازنمايي» نيز بايد داراي «بازنماييِ» ديگري باشد و اين «بازنماييِ» دوم نيز بايد داراي «بازنماييِ» سوم ديگري باشد و به‌همين‌سان به تسلسل مي‌انجامد. افزون بر اين تسلسل، هوسرل تسلسل در صورت‌هاي ذهني را نيز پيش كشيده است كه همان اشكال تسلسل در وجود ذهني و علم‌ حصولي است. اينجا فيلسوفان مسلمان اين پاسخ درست را پيش نهاده‌اند كه ما به صورت‌هاي ذهنيِ خود بي‌واسطه و به علم حضوري علم داريم نه با علم حصولي و ازراهِ صورت‌هاي ذهني ديگر. پس، تسلسلي در پي نخواهد داشت. برخي گمان كرده‌اند تسلسل در بازنمايي را نيز با همين راه‌حل مي‌توان پاسخ داد و حال‌آنكه چنين نيست. ما مي‌كوشيم برپايۀ برخي از مبادي فلسفۀ اسلامي، به‌ويژه فلسفۀ سينوي، راه‌حلي براي اين اشكال بيابيم. بااين‌همه، خواهيم ديد كه نوعي اشكال تسلسل در صورت‌هاي ذهني و بازنمايي به اندكي از انديشمندان مسلمان وارد است.