چارچوبي نظري در تعيين آستانه بهينه دگرگوني، پيوستگي و پايايي مفهوم خاطره جمعي در مركز تاريخي تهران

دگرگوني ارزش‌ها، آداب فكري و زيستي و تغيير رابطه انسان با جهان و طبيعت، مخدوش شدن انسجام ديرينه كالبدي، اجتماعي و فرهنگي از جمله چالش‌هاي شهرهاي ايراني در دوران معاصر است كه فراموشي خاطرات جمعي و دگرگوني مفهوم شهر را در پي داشته است. هدف از نوشتار حاضر، مطالعه آستانه بهينه دگرگوني، پيوستگي و پايايي در راستاي حفاظت از مفهوم شهر و خاطره جمعي در مركز تاريخي تهران است. پژوهش، از روش كيفي و راهبرد پديدارشناسانه (پديدارشناسي توصيفي) استفاده مي‌كند. در اين نوشتار، ضمن مرور نوشتگان مرتبط با خاطره جمعي، دگرگوني، پيوستگي و پايايي، يك چارچوب نظري براي انجام مطالعه پديدارشناسانه تدوين گرديده و بر پايه آن مصاحبه عميق نيمه‌ساختاريافته با 41 نفر از اهالي مركز تاريخي تهران (از متولدين دهه‌هاي گوناگون و از اقشار و طيف‌هاي اجتماعي متفاوت) به انجام رسيده است. نتايج اين پژوهش، علاوه بر گونه‌بندي خاطرات جمعي (خاطرات خانه و محله، خاطرات فرهنگي-اجتماعي، مذهبي، ملي-سياسي، طبيعي و شهري)، صورت‌بندي نظري مفاهيم «دگرگوني»، «پيوستگي» و «پايايي» را دربر مي‌گيرد. صورت‌بندي نظري مفهوم دگرگوني در مركز تاريخي تهران، حكايت از چهار سندروم يا نشانگان «دگرگوني متداوم»، «ترك محله پدري»، «آشيانه خالي» و «فراموشي متداوم» دارد. برپايه چارچوب نظري پژوهش، مي‌توان گفت كه آستانه بهينه دگرگوني، پيوستگي و پايايي در مركز تاريخي تهران در حدودي است كه در آن، «دگرگوني متداوم» محدوده متوقف گردد و ساختار هويتي آن از طريق غلبه فرهنگ مرمت بر فرهنگ تخريب و نوسازي، حفظ شخصيت مركز تاريخي و حفظ سبك زندگي و شيوه سكونت اصيل تداوم يابد كه اين خود متضمن «توقف ترك محله پدري» و «بازگشت به آشيانه‌هاي خالي» است. همچنين لنگرگاه‌هاي خاطره از طريق حفظ يا يازيابي سرنخ‌هاي كالبدي (ابنيه تاريخي)، سرنخ‌هاي اجتماعي (بافت اجتماعي) و سرنخ‌هاي فرهنگي (قصه‌ها و ضرب‌المثل‌ها و زبان شيرين تهران) تثبيت گردند كه اين خود منجر به توقف «فراموشي متداوم» و حفظ خاطره جمعي خواهد شد.