واكاوي منازعات اهل حديث با اماميه در مقوله‌ «جامعه سازي»

متوكل (232-247 ق) دو سال پس احراز مسند خلافت، از انديشه معتزله رخ برتافت و روي به اهل حديث نهاد و تمامي امور ديني حكومت را به اهل حديث واگذار كرد. با اين رويداد، ضمن حكومتي شدن انديشه اهل حديث و سلطه آنان بر ساختار انديشه ديني، نوعي از داد و ستد فكري- سياسي ميان خليفه و اهل حديث شكل گرفت. در اين شرايط، اماميه كه با انتقال كانون امامت به سامرا مواجه شده ‌بود، در برابر خود شبكه محدثان نقل‌گرايي را مي‌ديد كه ضمن شكل ‌دهي به جامعه‌ي جديد ديني، اعتقاداتشان، پهلو به معارف شيعه مي‌زد. اين مقاله در پي پاسخ به چگونگي اين رخداد و بازكاوي آن در مفهوم «جامعه‌سازي» و به‌عبارتي ساخت جامعه‌اي نو، آن هم متناسب با فهم خود از آموزه‌هاي ديني است. كوشش تحقيق پيش‌رو، واكاوي تعامل و نزاع‌هاي اهل حديث و اماميه با روش توصيف و تبيين داده‌هاي حديثي-تاريخي و بر اساس نظريه‌ي «تعامل سياسي-فرهنگيِ دين و قدرت در عصر دوم عباسي» مي‌باشد. يافته‌هاي پژوهش حكايت از تكاپوي جريان اهل حديث براي جامعه‌سازي، با تعابير جديد از مفاهيمي مانند «سواد اعظم»، «جامعه‌اسلامي» و «دين حداكثري» دارد كه انديشه اهل حديث را پشتيباني و تاييد مي‌كرد. اماميه نيز با بهره‌گيري از پردازش حديث، تبيين حديث و شرح شبكه امامت شيعي، به كارزار اين رويداد فرهنگي رفت.