بررسي تاريخي - اجتماعي ارتباط عرفان متصوفه با سياست و قدرت در ايران عصر مغول

پژوهش پيش رو، درصدد واكاوي نوع مناسبات سياسي - اجتماعي عرفان متصوفه با سپهر سياست و قدرت سياسي در ايران تحت حاكميت مغول است. در اين چارچوب با روشي تحليلي و تاريخي بازۀ زماني ميان سال هاي 1200م تا 1500م را مورد كنكاش قرارمي دهد. پرسش مهم اين است كه آيا عرفان متصوفه در شرايط دشوار تاريخي فوق، با سلاطين و امراي مغول وارد مناسبات همگرا و تعاملي شد يا به روابط واگرا و تقابلي، يا دست كم انزواگرايانه روي آورد؟ در پاسخ بيان مي شود كه روحيات متساهل مغولان، هم شكلي ساختاري ميان جايگاه ساحران و بعضي باورهاي مغول ها با منزلت عرفا و آموزه هاي متصوفه، و نياز مغولان به تبديل قدرت سخت به اقتدار از طريق مشروعيت بخشي به قدرت، مجموعاً باعث توجه، احترام، كمك هاي مالي و حتّي گاهي اخذ مشاوره سياسي سلاطين مغول از پيران متصوفه گرديد. در چنين موقعيتي، برخي طريقت هاي صوفي  به اتكاي قدرت روحاني، قدرت انضباطي و دانش خود، به همكاري و مشروعيت بخشي به نظام سلطنت سكولار حاكم مي پرداختند؛ امّا گروهي ديگر با زاويه نشيني از همگرايي با قدرت سياسي روي گردان شدند. همچنين، قدرت سياسي (حكومت) مغول، تحت تأثير قدرت روحاني، قدرت انضباطي، و دانشي قرارگرفتند كه در يَدِ عرفان متصوفه بود. بنابراين در شبكۀ روابط سلسله مراتبي قدرت، قدرت نه تنها از بالا به پايين، بلكه از پايين به بالا هم (گرچه به صورت نابرابر) در جريان بود و خانقاه ها به منزلۀ كانوني براي اعمال قدرت روحاني و قدرت انضباطي عرفان و صوفيان ظاهرمي شوند.