مقايسه عرفاني و كلامي ديدگاه مولوي و سعدي در جبر و اختيار

پژوهش حاضر با عنوان « مقايسه عرفاني و كلامي ديدگاه مولوي و سعدي در جبر و اختيار» سعي دارد با شيوه تحليلي _توصيفي موضوع ياد شده را در آثار منثور و منظوم مولانا و سعدي واكاوي كرده و معاني اين دو مقوله را به منظور كشف شاخص‌هاي برخي ابيات و نوشته هاي اين دو شاعر به خواننده ارائه نمايد. جبر و اختيار از نكات كليدي و كاربردي اشعار مولانا و سعدي است، كه اصطلاحاتي از قبيل: تقدير و سرنوشت ، خير و شرو جبر و تفويض... را نيز دربرمي گيرد. اختيار در انديشه مولانا تا اندازه اي فراتر از اختيار در باور سعدي است .جبري هم كه مولانا از آن سخن مي‌گويد با جبري كه سعدي در آثار خود بيان مي نمايد تا حدي متفاوت است .مولانا در مثنوي گاه از منظرعرفان و گاه از ديدگاه كلامي به اين دو موضوع پرداخته است؛ مثلاً درباره جبرو اختيارسالك معتقد است زماني كه وي در آغاز سير و سلوك قراردارد در حالت اختيار است؛ اما وقتي به مقام فناءفي الله و معيت حق مي رسد ديگر اختياري از خود ندارد بلكه وجود او در جبر مطلق است. نگرش سعدي بيشتر به جبر گرايش دارد و كمتر از اختيار سخن مي‌گويد جبر در انديشه او طبق نظريۀ اشعري ، حاكميت مطلق قضا و قدري است كه بر كل جهان حاكم است و انسان در چارچوب يك جبر از پيش تعيين شده در اين جهان حركت مي‌كند. در نهايت در طرح مسئله اختيار، مولوي و سعدي با توجه به اينكه انسان راجع به امور نفساني و روحاني خويش صاحب اختيار است، به مجاهدت نفساني و تربيت نفس پرداخته اند .