مقايسه تطبيقي خلافت از نگاه شيخ صدوق و ابن عربي

مسئله خلافت در حوزه‌هاي مختلف معارف ديني، مورد تفسير و شرح و بسط قرار گرفته است. مطالعه تطبيقي در اين ديدگاه‌ها و ايجاد گفتمان ميان آن‌ها به ظهور آثار و نتايج جديد كمك خواهد كرد. اگرچه هم از نظر شيخ صدوق و هم در نگاه ابن عربي، خليفه داراي دو سويۀ آسماني و زميني و مرجع سياسي و علمي و معنوي جامعه بوده، جعل اين منصب در عالم ظاهر به اراده الهي و خارج از انتخاب مردم است و به حسب باطن، خليفه واسطه فيض و سبب بقاي عالم به شمار مي آيد، اما نگرش كلامي شيخ صدوق و گرايش عرفاني ابن عربي باعث ايجاد وجوه تفارقي ميان اين دو ديدگاه شده است كه برخي از آن‌ها مهم و قابل توجه است؛ از جمله اينكه شيخ صدوق خلافت را برآمده از صفت الهي «الانتصاف لأوليائه من أعدائه» و براي جلوگيري از ايجاد جبر در عالم دانسته است، اما ابن عربي خليفه را مظهر اسم جامع «اللّٰه» معرفي كرده و براي خلافت، دو مرتبه باطني يعني حقيقت محمديه، و ظاهري يعني مصاديق بشري اولياء در نظر گرفته است. همچنين ابن عربي ميان خلافت الهي و خلافت رسول تفكيك كرده و خليفة اللّٰه را به عنوان مرجع سياسي و علمي معرفي نموده است.