تعيين نقشه حساسيت به سيل با استفاده از مدل نسبت فراواني احتمالاتي در حوزه آبخيز خياوچاي، اردبيل

مقدمه و هدف: شدت و فراواني وقوع سيل ﺑﻪ ﻋﻮاﻣلي هم‌چون مشخصات ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ حوزه آبخيز شامل ﺷﻜﻞ منطقه، ﺷﻴﺐ، شبكه آﺑﺮاﻫﻪاي و ﻧﺎﻫﻤﻮاري زﻣﻴﻦ وابسته است. علاوه بر اين، وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﻫﻴﺪروﻟﻮژﻳﻜﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ: ﺑﺎرش، ذﺧﻴﺮه و ﺗﻠﻔﺎت ﺑﺮﮔﺎﺑﻲ و ﭼﺎﻻﺑﻲ، ﻧﻔﻮذﭘﺬﻳﺮي و اﻗﺪاﻣﺎت انساني، در ﺑﺮوز و ﺗﺸﺪﻳﺪ ﺳﻴﻼب ﻳﺎ ﻛﺎﻫﺶ ﺧﺴﺎرتﻫﺎي ﻧﺎﺷﻲ از آن دﺧﺎﻟﺖ دارﻧﺪ. تعيين مناطق سيل‌‌خيز و آسيب‌پذير در برابر سيلاب از پيش‌نيازهاي برنامه‌ريزي مديريت سيل و خسارت‌هاي ناشي از آن است. مواد و روش‌ها: اين پژوهش جهت ارزيابي حساسيت به سيل مناطق مختلف حوزه آبخيز خياوچاي واقع در غرب استان اردبيل با وسعت 12680 هكتار با استفاده از روش نسبت فراواني انجام شد. به‌منظور ارزيابي حساسيت به سيل و اولويت‌بندي زيرحوزه‌ها از پارامترهاي طبقات ارتفاعي، شيب، انحناي زمين، شاخص رطوبت توپوگرافي، فاصله از رودخانه، جهت، تراكم زهكشي، گروه هيدرولوژيكي خاك، زمين‌شناسي و كاربري اراضي استفاده شد. نقشه‌هاي رقومي كليه پارامترها با استفاده از نرم‌افزارهاي مربوطه با فرمت رستري تهيه شدند. سپس با توجه به سيلاب‌هاي قبلي رخ داده در منطقه مطالعاتي موقعيت جغرافيايي 107 نقطه سيل‌گير در منطقه تعيين شد. اين مجموعه نقاط به‌صورت تصادفي به گروه‌هايي متشكل از 74 نقطه (70 درصد) براي واسنجي و 33 نقطه (30 درصد) براي اعتبارسنجي تقسيم شدند. سپس با تجزيه و تحليل‌هاي مقايسه‌اي بين موقعيت رخداد سيلاب‌هاي قبلي و پارامترهاي محيطي مؤثر بر وقوع سيلاب‌‌ها وزن تأثير هر كلاس از پارامترها به دست آمد. در نهايت نقشه احتمال سيل منطقه مورد مطالعه به دست آمد. يافته‌ها: بر اساس نقشه پتانسيل سيل‌گيري، حساسيت به سيل حوزه آبخيز خياوچاي به‌صورت پنج طبقه با حساسيت خيلي زياد، زياد، متوسط، كم و خيلي كم نشان داده شد. نتايج نشان داد زيرحوضه‌هاي واقع در مجاورت خروجي حوزه بيش‌ترين حساسيت به سيل را دارد. به‌عبارتي سيل‌خيزي زيرحوزه‌هاي واقع در پايين‌دست آبخيز خياوچاي به‌دليل تجمع رواناب و نيز حساسيت بالاي ناشي از تاثير ساير متغيرهاي شيب و كاربري زراعي ديم است. نتيجه‌گيري: حفظ حريم رودخانه و انجام عمليات مختلف آبخيزداري به‌منظور هدايت جريان در اين مناطق مي‎تواند خسارت‎هاي احتمالي ناشي از وقوع سيل را كاهش دهد. نقشه حساسيت به سيل ارائه شده مي‌تواند مبناي اولويت‌بندي مناطق سيل‌خير و نيز اقدامات كنترلي در راستاي مديريت سيلاب است. لذا، انجام اقدامات آبخيزداري جهت كنترل سيل در اين منطقه از اهميت بيش‌تري برخوردار است.