تأثير روش‌هاي مختلف محاسبه عامل توپوگرافي بر صحت برآورد هدررفت خاك در مقياس رگبار

مقدمه و هدف: فرسايش خاك موجب كاهش حاصل‌خيزي زمين، تضعيف پوشش گياهي، رسوبگذاري، تغيير شكل و پر شدن آبراهه‌ها به‌دليل تجمع بيش از حد ناشي از سيل و كاهش كيفيت آب مي‌شود. لذا تخمين صحيح فرسايش خاك در مديريت آبخيزها بسيار ضروري است. در ميان مدل‌هايي كه براي پيش‌بيني فرسايش در مقياس رگبار پيشنهاد شده است، يكي از پركاربردترين آن‌ها، نسخه اصلاح شده رابطه جهاني فرسايش خاك (RUSLE) است. به‌دليل اهميت عامل LS در آبخيزهاي كوچك و با توپوگرافي پيچيده بر نتايج مدل RUSLE، در اين نوشتار فرسايش خاك حاصل از كاربرد چهار روش مختلف محاسبه عامل توپوگرافي مورد بررسي قرار گرفت. مواد و روش‌ها: فرسايش خاك با استفاده از مدل RUSLE و چهار روش محاسبه عامل LS شامل Moore et al. (1991)، Desmet and Govers (1996)، Boehner and Selige (2006) و روش دستي براي 38 رگبار ثبت شده طي سال‌هاي 1390 تا 1398، در حوزه آبخيز گلازچاي واقع در استان آذربايجان غربي محاسبه شد. يافته‌ها: نتايج نشان داد كه مقدار متوسط عامل توپوگرافي براي روش‌هاي Moore et al. (1991)، Desmet and Govers (1996)، Boehner and Selige (2006) و روش دستي به‎ترتيب 9/91، 5/26، 13/29 و 6/54 بوده‌است. تحليل مقايسه نتايج روش‌هاي مورد استفاده با شيوه دستي نشان مي‌دهد كه نسبت متوسط مقادير برآوردي از 0/80 تا 2/03 متغير بوده است. با مقايسه مقدار متوسط نقشه‌هاي LS با روش دستي به‌عنوان روش مبنا و محاسبه ميزان خطا مشخص شد كه روش Desmet and Govers (1996) با حداقل اختلاف، در تخمين عامل توپوگرافي و نهايتاً مقدار متوسط فرسايش خاك حاصل از رگبارهاي مطالعاتي موفق‌تر بوده است. در اين پژوهش علي‌رغم وجود اختلاف در مقادير فرسايش خاك، الگوي مكاني تقريباً يكساني در همه روش‌ها مشاهده شد. نتيجه‌گيري: تحليل نتايج حاصل از روش‌هاي مختلف برآورد عامل توپوگرافي براي حوزه آبخيز گلازچاي اشنويه دلالت بر تأثير قابل توجه روش‌هاي مورد بررسي در مقدار فرسايش خاك برآوردي و ضرورت انتخاب روش مناسب محاسباتي براي دست‌يابي به مقادير صحيح فرسايش خاك براي جلوگيري از خطا و كمينه‌سازي عدم قطعيت‌ها دارد. برآورد نادرست فرسايش خاك موجب مديريت ناصحيح حوزه‌هاي آبخيز و هدررفت هزينه و انرژي مي‌شود. پژوهش حاضر از لحاظ ارزيابي مقايسه‌اي اثر روش‌هاي محاسباتي مختلف يكي از عامل‌هاي حساس رابطه جهاني فرسايش خاك و نسخه‌هاي مختلف آن بر ميزان هدررفت خاك برآوردي در مقياس رگبار و حوزه آبخيز جديد و از حيث معطوف‌سازي توجه كارشناسان اجرايي و برنامه‌ريزان محلي در ضرورت انتخاب روش محاسباتي مناسب نوآوري دارد. اگرچه انجام مطالعات گسترده‌تر براي بررسي ساير روش‌هاي محاسبه LS و حتي ديگر عوامل RUSLE، در مقياس‌هاي مكاني مختلف به‌منظور مقايسه دقيق‌تر مقدار فرسايش خاك و ارائه جمع‌بندي‌هاي جامع پيشنهاد مي‌شود.